Γράφει ο Παύλος Ζέρβας
Ο Μίκυ Μάους φοράει ένα καπέλο που δεν του ανήκει, δίνει εντολές σε μια σκούπα και αποκοιμιέται πιστεύοντας ότι έλυσε το πρόβλημα της δουλειάς. Όταν ξυπνάει, το νερό έχει πλημμυρίσει τον χώρο και η μαγεία έχει ξεφύγει από τον έλεγχό του. Πίσω από μία από τις πιο αναγνωρίσιμες σκηνές των κινουμένων σχεδίων κρύβεται ένα εξίσου παράτολμο εγχείρημα: η απόφαση του Walt Disney να αφήσει την κλασική μουσική να καθοδηγήσει μια ολόκληρη ταινία!
Στις 13 Νοεμβρίου 1940, η «Φαντασία» έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα της στο Broadway Theatre της Νέας Υόρκης. Ο Disney δεν παρουσίαζε απλώς την επόμενη παραγωγή του. Δοκίμαζε μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στην εικόνα, τη μουσική και τον θεατή και, για να την πετύχει, χρειάστηκε να αλλάξει ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο ακουγόταν μια ταινία μέσα στην αίθουσα.
Όλα ξεκίνησαν με έναν μαθητευόμενο μάγο
Η αρχική ιδέα ήταν πολύ μικρότερη. Ο Disney ήθελε να δημιουργήσει ένα αυτοτελές φιλμ κινουμένων σχεδίων πάνω στον «Μαθητευόμενο μάγο» του Paul Dukas, το συμφωνικό έργο του 1897 που βασίστηκε στο ομώνυμο ποίημα του Γκαίτε.
Η ιστορία, μάλιστα, έχει μια μακρινή ελληνική ρίζα: το ποίημα συνδέεται με αφήγηση του Λουκιανού, στην οποία ένας μαθητής χρησιμοποιεί μαγικές δυνάμεις χωρίς να γνωρίζει πώς να τις σταματήσει.
Το σχέδιο προέβλεπε μουσική και κίνηση, χωρίς διαλόγους ή επεξηγηματικούς υπότιτλους. Ο Μίκυ θα έπρεπε να αφηγηθεί την περιπέτειά του με τις εκφράσεις και τις πράξεις του, ακολουθώντας τον Dukas.
Ούτε η επιλογή του πρωταγωνιστή ήταν αυτονόητη για όλους. Συζητήθηκε ακόμη και ο Χαζούλης από τη «Χιονάτη», ενώ ο μαέστρος Leopold Stokowski πρότεινε να δημιουργηθεί ένας καινούργιος χαρακτήρας. Ο Disney επέμεινε στον Μίκυ και ανέθεσε στον σχεδιαστή Fred Moore να κάνει το πρόσωπό του πιο εκφραστικό.
Ένα δείπνο που μεγάλωσε την ιδέα
Ο Στοκόφσκι θυμόταν ότι η συζήτησή τους ξεκίνησε σε ένα εστιατόριο. Ο Disney τού μίλησε για τον «Μαθητευόμενο μάγο» και εκείνος προσφέρθηκε να συνεργαστεί.
Η παρουσία ενός τόσο σημαντικού μαέστρου έδινε άλλη διάσταση στο εγχείρημα. Τον Ιανουάριο του 1938 πραγματοποιήθηκε η ηχογράφηση της μουσικής για το μικρό φιλμ. Όσο όμως η παραγωγή προχωρούσε, γινόταν φανερό ότι το κόστος της ήταν υπερβολικά μεγάλο για να καλυφθεί εύκολα από μια ταινία μικρού μήκους.
Η απάντηση ήταν να διευρυνθεί το σχέδιο. Ο «Μαθητευόμενος μάγος» θα γινόταν μέρος μιας μεγάλου μήκους παραγωγής, μιας κινηματογραφικής συναυλίας με διαφορετικές συνθέσεις και διαφορετικούς εικαστικούς κόσμους.
Η μουσική δεν θα ερχόταν στο τέλος για να συνοδεύσει έτοιμες σκηνές. Θα αποτελούσε την αφετηρία τους.
Από τον Μπαχ στους δεινόσαυρους
Στη «Φαντασία», με την Ορχήστρα της Φιλαδέλφειας υπό τον Στοκόφσκι και τον Deems Taylor στον ρόλο του παρουσιαστή, η επιλογή του ρεπερτορίου άνοιγε διαρκώς νέες πόρτες.
Η «Τοκάτα και φούγκα σε ρε ελάσσονα» του Μπαχ οδηγούσε σε αφαιρετικές εικόνες, χρώματα και σχήματα. Ο «Καρυοθραύστης» του Τσαϊκόφσκι αποκτούσε έναν κόσμο από φυτά, εποχές και μικροσκοπικές μορφές. Η «Ιεροτελεστία της άνοιξης» του Στραβίνσκι μεταφερόταν στην προϊστορική Γη και στους δεινόσαυρους.
Αλλού, η «Ποιμενική συμφωνία» του Μπετόβεν συναντούσε τη μυθολογία και ο «Χορός των ωρών» του Πονκιέλι γινόταν κωμικό μπαλέτο. Η σκοτεινή «Νύχτα στο φαλακρό βουνό» του Μουσόργκσκι παραχωρούσε τελικά τη θέση της στο «Ave Maria» του Σούμπερτ.
Το αποτέλεσμα προσκαλούσε τον θεατή να ακολουθήσει τη μουσική μέσα από εικόνες, ακόμη κι αν δεν γνώριζε ούτε τον τίτλο ούτε τον δημιουργό της.
Το πρόβλημα ήταν ότι οι αίθουσες δεν μπορούσαν να την αποδώσουν σωστά
Η φιλοδοξία της εικόνας έπρεπε να βρει αντίστοιχο ήχο. Η αίσθηση μιας ζωντανής ορχήστρας, με το εύρος και τις μεταβολές της, απαιτούσε περισσότερα από τις συνηθισμένες δυνατότητες του κινηματογραφικού ήχου της εποχής.
Έτσι αναπτύχθηκε το Fantasound, ένα πρωτοποριακό πολυκάναλο σύστημα που στόχευε να πλησιάσει την εμπειρία της ακρόασης σε αίθουσα συναυλιών. Η «Φαντασία» έγινε η πρώτη ταινία κινουμένων σχεδίων μεγάλου μήκους που παρουσιάστηκε με στερεοφωνικό ήχο!
Η καινοτομία είχε ένα πρακτικό εμπόδιο: οι κινηματογράφοι χρειάζονταν ειδικό εξοπλισμό. Δεν αρκούσε να παραλάβουν την κόπια και να ξεκινήσουν την προβολή.
Σύμφωνα με τα αρχεία της Disney, το κόστος του ειδικού αυτού ηχητικού εξοπλισμού, περιόρισε την αρχική παρουσίαση σε μόλις 14 αίθουσες. Η τεχνολογία που υπηρετούσε το όραμα έκανε ταυτόχρονα δυσκολότερη τη διάδοσή του.
Μια ταινία που ήθελε να συνεχίσει να αλλάζει
Ο Β παγκόσμιος πόλεμος που ήταν σε εξέλιξη εκείνη την εποχή, περιόρισε τις διεθνείς αγορές των παραγωγών της Disney, ενώ η «Φαντασία» κουβαλούσε ήδη τις δικές της δαπανηρές απαιτήσεις. Η μετέπειτα θέση της στην ιστορία του κινηματογράφου δεν μεταφράστηκε σε εύκολη οικονομική επιτυχία κατά την πρώτη της πορεία.
Ο Disney, πάντως, την είχε φανταστεί ως ένα έργο που θα ανανεωνόταν, με νέα μουσικά μέρη να προστίθενται στην παρουσίασή του. Η ιδέα αυτή χρειάστηκε περίπου έξι δεκαετίες για να αποκτήσει τη συνέχεια της «Fantasia 2000», η οποία κράτησε τον «Μαθητευόμενο μάγο» και πρόσθεσε καινούργιες ενότητες.
Η αρχική ταινία επέστρεψε επανειλημμένα στις αίθουσες, φτάνοντας σε νέες γενιές. Για πολλούς θεατές, ο Μπαχ, ο Ντυκά ή ο Στραβίνσκι συνδέθηκαν πρώτα με μια σκηνή της και έπειτα με ένα όνομα στο πρόγραμμα μιας συναυλίας.
Και ο Μίκυ έμεινε εκεί, μπροστά στις ασταμάτητες σκούπες: ένας μαθητευόμενος που νόμισε ότι μπορούσε να ελέγξει τη μαγεία, μέσα σε μια ταινία που γεννήθηκε επειδή ο δημιουργός της αποφάσισε να μεγαλώσει ακόμη περισσότερο το πείραμα…
