Γράφει ο Παύλος Ζέρβας
Ένα από τα πιο γνωστά pop τραγούδια της δεκαετίας του 80, έχει στίχο γερμανικό και τίτλο «99 Luftballons» και ερμηνεύτρια τη Nena! Οι παλιότεροι σίγουρα το θυμάστε και το έχετε χορέψει. Οι νεότεροι κάπου θα το έχετε ακούσει με ενδιαφέρον. Μια απλή εικόνα, έδωσε την ιδέα για το τραγούδι: 99 μπαλόνια που αφήνονται στον αέρα και ταξιδεύουν στον ουρανό…
Κι όμως, μέσα σε τέσσερα λεπτά, αυτά τα μπαλόνια θα γίνουν «αντικείμενα» στο ραντάρ, θα προκαλέσουν πανικό, θα κινητοποιήσουν στρατούς, θα ταΐσουν την παράνοια μιας εποχής που ζούσε με το κουμπί του πυρηνικού ολέθρου έτοιμο, και θα αφήσουν στο τέλος μια γη ερειπωμένη, με μοναδικό «μάρτυρα» ένα τελευταίο μπαλόνι που πετάει μακριά…
Το εντυπωσιακό είναι πως το τραγούδι τα λέει όλα αυτά χωρίς να υψώνει τη φωνή. Με μια μελωδία που κολλάει στο μυαλό, με ρυθμό που χορεύεται, με εκείνη τη χαρακτηριστική ενέργεια της τότε ποπ/νιου γουέιβ έκρηξης που γνώριζε η Δυτική Γερμανία (ακόμα τότε ήταν χωρισμένη η Γερμανία). Και με μια φωνή που δεν παριστάνει την «ηρωίδα». Μοιάζει περισσότερο με μια φίλη που σου τραγουδάει μια ιστορία, κι εσύ γελάς στην αρχή …μέχρι να καταλάβεις πού οδηγεί.
Η σκηνή: Δυτικό Βερολίνο, αρχές ‘80s
Για να καταλάβεις γιατί ένα τραγούδι για μπαλόνια μπορούσε να ακούγεται τόσο αληθινό, πρέπει να θυμηθείς πού γράφτηκε.
Δυτικό Βερολίνο. Μια πόλη-νησίδα μέσα στην Ανατολική Γερμανία, κομμένη στα δύο από το τότε υψωμένο ακόμα Τείχος, με στρατό, σύνορα και ψυχροπολεμική ένταση να μην είναι «ειδήσεις», αλλά καθημερινότητα. Μέσα σε αυτή την παράξενη κανονικότητα, η σκηνή της πόλης έβραζε: κλαμπ, νέο κύμα, πανκ διάθεση, συνθεσάιζερ, πειραματισμός. Η μπάντα της Nena σχηματίζεται στις αρχές της δεκαετίας του 80, με κέντρο αυτό το Βερολίνο που έμοιαζε να ζει πάντα «λίγο πριν» από κάτι, πριν από μια έκρηξη, μια αλλαγή, ένα ατύχημα, αλλά και μια λύτρωση…
Και κάπου εκεί, μια καλοκαιρινή βραδιά του 1982, συμβαίνει το μικρό επεισόδιο που θα ανάψει τη σπίθα.
Η στιγμή-σπίθα: οι Rolling Stones και τα μπαλόνια στον ουρανό
Σύμφωνα με την αφήγηση που έχει δοθεί ξανά και ξανά από τους ίδιους τους ανθρώπους του τραγουδιού, ο κιθαρίστας της μπάντας, Carlo Karges, βρέθηκε σε συναυλία των Rolling Stones στο Δυτικό Βερολίνο το 1982. Εκεί είδε μπαλόνια να αφήνονται στον αέρα και να κινούνται προς τον ορίζοντα. Η εικόνα –όπως περιγράφεται– άλλαζε μορφή όσο απομακρύνονταν, έμοιαζε παράξενη, σχεδόν «εξωγήινη». Και τότε γεννήθηκε μέσα του η ερώτηση που οδήγησε στη δημιουργία του τραγουδιού: τι θα γινόταν αν κάποιος παρερμήνευε αυτήν την εικόνα;
…τι θα γινόταν αν τα μπαλόνια περνούσαν πάνω από το Τείχος με προορισμό το Ανατολικό Βερολίνο;
Η Nena έχει περιγράψει πως ο Karges γύρισε από εκείνη τη βραδιά με τη …«διαβρωτική» ιδέα έτοιμη. Και, το πιο ωραίο: δεν την κράτησε για μέρες, δεν την «έψησε» μήνες. Την έγραψε αμέσως.
Η Nena θυμάται πως ο Karges έγραψε τους στίχους το ίδιο βράδυ, στο χέρι, και της τους έδωσε την επόμενη μέρα στην πρόβα, χαμογελώντας και λέγοντάς της να τους διαβάσει.
Εκεί ξεκινάει ο μύθος, αλλά και η ανθρώπινη πλευρά του τραγουδιού. Ένας μουσικός που είδε κάτι όμορφο αλλά μέσα από αυτό σκέφτηκε κάτι τρομακτικό. Δεν συμβαίνει άλλωστε συχνά αυτό στον κόσμο που ζούμε;
Οι πρώτες λέξεις που «κλείδωσαν» την ιστορία
Το «99 Luftballons» ανοίγει με μια φράση σχεδόν τρυφερή. Σε ελεύθερη απόδοση: «Έχεις λίγο χρόνο για μένα; Θα σου τραγουδήσω ένα τραγούδι…». Η Nena θυμάται ότι διαβάζοντας την αρχή, συγκινήθηκε αμέσως, σαν να κατάλαβε ότι αυτό δεν ήταν «απλώς άλλο ένα κομμάτι».
Πολλές συνταρακτικές ιστορίες δεν ξεκινούν πάντα από τον θυμό. Μπορούν να ξεκινήσουν από μια απλή παρατήρηση, από μια όμορφη φράση που μοιάζει με ψίθυρο. Και μετά, να σε πάνε εκεί που δεν θες να πας.
Η ιδέα-παγίδα: πώς ένα «τίποτα» γίνεται παγκόσμια καταστροφή
Ο πυρήνας της ιστορίας είναι ένας μηχανισμός παρερμηνείας.
Μπαλόνια στον ουρανό → άγνωστο αντικείμενο → στρατιωτική ανησυχία → αποστολή για αναγνώριση → επίδειξη δύναμης → πολιτικοί/στρατιωτικοί που «θέλουν να φανούν» → αλυσιδωτή κλιμάκωση → πόλεμος χωρίς νικητές.
Κι αυτό, ειδικά στις αρχές των ‘80s, δεν ήταν υπερβολή για να κάνει εντύπωση. Ήταν η ίδια η ψυχολογία της εποχής: όλα μπορούσαν να «ανάψουν» από λάθος ανάγνωση, λάθος σήμα, λάθος εκτίμηση. Ένα μικρό γεγονός που παίρνει διαστάσεις, γιατί κάποιοι δεν αντέχουν να πουν «μάλλον κάναμε λάθος».
Το τραγούδι δεν χρειάζεται να σου πει ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο. Σου δείχνει απλώς πόσο εύκολα ο κόσμος μπορεί να γίνει πεδίο επίδειξης ισχύος, από ανθρώπους που βλέπουν παντού απειλές.
Το τέλος που πονάει: «99 χρόνια πόλεμος»
Στο τελευταίο μέρος, η ιστορία δεν κλείνει με κάθαρση. Κλείνει με σιωπή.
Μετά από «99 χρόνια πολέμου» δεν υπάρχει χώρος για νικητές, ο κόσμος είναι ερείπια, κι ο αφηγητής βρίσκει ένα μπαλόνι, σκέφτεται κάποιον και το αφήνει να πετάξει μακριά…
Δεν είναι «happy end». Είναι εκείνη η γλυκόπικρη αίσθηση ότι η ανθρωπότητα μπορεί να καταστρέψει τα πάντα για κάτι που στην αρχή ήταν …απλά μια όμορφη εικόνα, που παρεξηγήθηκε από κάποια μυαλά.
«Δεν το σχεδιάζεις»: όταν ένα τραγούδι “θέλει” να γραφτεί
Από τις πιο όμορφες φράσεις της Nena για αυτό το κομμάτι είναι το:
…αυτό το τραγούδι ήθελε να γραφτεί – δεν σχεδιάζεις κάτι τέτοιο…
Είναι μια δήλωση που ταιριάζει τέλεια στο «99 Luftballons», γιατί όντως μοιάζει να έχει δική του θέληση: να πει κάτι σοβαρό με παιδικό τρόπο, να χορεύεται ενώ μιλάει για τρόμο, να μπαίνει στα ραδιόφωνα ως «ποπ επιτυχία» ενώ στην ουσία είναι ένα σενάριο για το πώς χάνεται ο κόσμος.
Το παράδοξο: αντιπολεμικό τραγούδι για το οποίο γίνεται ποπ πανικός!
Ένα από τα μεγάλα «κόλπα» του τραγουδιού είναι ότι δεν ακούγεται διδακτικό. Η μουσική του είναι γεμάτη κίνηση, ένταση, χρώμα. Είναι μία σύνθεση με δυναμικές εναλλαγές, έντονη συνθεσάιζερ αισθητική και μια ενέργεια που κουβαλάει και κάτι πανκ μέσα της.
Και υπάρχει κι άλλο παράδοξο που εξηγεί την επιτυχία του: δεν έχει «κανονικό ρεφρέν», με τη στενή έννοια, παρ’ όλο που σου καρφώνεται στο κεφάλι σαν να είχε το πιο κραυγαλέο ρεφρέν του κόσμου. Η εταιρεία –σύμφωνα με τη Nena– φοβήθηκε ακριβώς αυτό: ότι χωρίς ρεφρέν δεν είναι «εμπορικό». Κι όμως, αποδείχτηκε ότι κάποιες φορές η εμπορικότητα δεν βρίσκεται στο μοτίβο, αλλά στη σπίθα.
Η μάχη με τη δισκογραφική και το «γέλιο» της Nena
Η Nena διηγείται ότι η μπάντα ήθελε το «99 Luftballons» να βγει ως τρίτο single, αλλά η εταιρεία πανικοβλήθηκε και προσπάθησε να τους το βγάλει από το μυαλό. Το βασικό επιχείρημα ήταν ξανά: «δεν έχει ρεφρέν, δεν είναι αρκετά εμπορικό».
Και η ίδια γελάει ακόμα με αυτή την ιστορία: τελικά κράτησαν την απόφασή τους, και λίγο μετά ήρθαν «χρυσά» και επιτυχία «παντού».
Ένα τραγούδι για την παρανόηση, παρεξηγήθηκε ακόμα κι από αυτούς που είχαν στα χέρια τους την τύχη του!
Από το Βερολίνο… στην κορυφή του κόσμου
Το «99 Luftballons» κυκλοφορεί τελικά το 1983 (στη Δυτική Γερμανία) και γίνεται τεράστια επιτυχία στην Ευρώπη.
Το πραγματικά απίθανο όμως είναι αυτό που συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες: η γερμανόφωνη εκτέλεση ανεβαίνει μέχρι το Νο. 2 στο Billboard Hot 100, κάτι σπάνιο για τραγούδι που δεν είναι στα αγγλικά.
Και μετά έρχεται η Αγγλία, με τον δικό της κανόνα: «ωραίο, αλλά… στα αγγλικά γίνεται;» Έτσι δημιουργείται το «99 Red Balloons».
«99 Red Balloons»: η αγγλική εκδοχή που δεν ένιωσε ποτέ “δική της”
Εδώ έχουμε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της ιστορίας: η αγγλική εκδοχή δεν είναι άμεση μετάφραση. Οι στίχοι στα αγγλικά έχουν διαφορετικές αποχρώσεις / έμφαση και δεν αποδίδουν λέξη προς λέξη το γερμανικό κείμενο.
Η Nena λέει ότι οι αγγλικοί στίχοι «είναι εντάξει», αλλά δεν βγήκαν από την καρδιά. Αφηγούνται την ιστορία «με διαφορετικό τρόπο» και η ίδια δεν ένιωσε ποτέ δεμένη με εκείνη την εκδοχή.
Παρόλα αυτά, η αγγλική εκτέλεση κάνει το δικό της θαύμα: Νο. 1 στο Ηνωμένο Βασίλειο!
Κι εδώ μπαίνει μια μικρή λεπτομέρεια… Στην πρωτότυπη γερμανική εκδοχή, το χρώμα των μπαλονιών δεν είναι καν δεδομένο. Το «κόκκινο» έρχεται στην αγγλική διασκευή και κάπως αλλάζει υποσυνείδητα τη φόρτιση (κόκκινο = συναγερμός, κίνδυνος). Το τραγούδι, έτσι κι αλλιώς, παίζει διαρκώς με τέτοιους συνειρμούς.
Γιατί μας αγγίζει ακόμα σήμερα;
Θα μπορούσες να πεις: «Οκ, ψυχρός πόλεμος, άλλαξαν τα πράγματα». Αλλά το «99 Luftballons» δεν μιλάει μόνο για τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή. Μιλάει για κάτι διαχρονικό και φοβερά ανθρώπινο:
την υπερβολική αντίδραση. Την ανάγκη κάποιων να βλέπουν απειλή παντού. Την πολιτική / στρατιωτική ματαιοδοξία που μετατρέπει ένα τίποτα σε “αιτία πολέμου”.
Και, σε επίπεδο ποπ, μας αγγίζει γιατί κάνει κάτι σπάνιο: σε αφήνει να χορεύεις, ενώ στο βάθος σου βάζει την εικόνα της στάχτης.
Πίσω απ’ όλα αυτά όμως, μας αγγίζει και γιατί έχει τραβηχτική μελωδία, με δυο λέξεις γιατί …είναι τραγουδάρα!
Μικρή «υποσημείωση» για το chart-θαύμα
Δεν είναι αμελητέο ότι ένα τραγούδι στα γερμανικά έγινε τόσο μεγάλο στις ΗΠΑ. Εκείνη την εποχή, το ραδιόφωνο μπορούσε ακόμα να «σπρώξει» κάτι επίμονα μέχρι να γίνει συνήθεια. Η ίδια η Nena θυμάται τη στιγμή που έφτασε το τηλεφώνημα από τη Νέα Υόρκη: το τραγούδι έπαιζε διαρκώς στα ραδιόφωνα και άρχιζε να ανεβαίνει παντού. Όλα συνέβησαν τόσο γρήγορα, που –όπως λέει– ένιωσαν σαν να τους πήρε ξαφνικά μια καταιγίδα επιτυχίας.
Και μετά, στην Αγγλία, το Official Charts το καταγράφει καθαρά: πρώτη είσοδος στις 4/2/1984, και κορυφή στο Νο1!
Το τραγούδι ως “μικρή ταινία”
Αν το ακούσεις σήμερα με ακουστικά, χωρίς νοσταλγία, θα παρατηρήσεις κάτι ακόμα: το «99 Luftballons» λειτουργεί σαν ταινία μικρού μήκους. Δεν “κολλάει” σε ένα μήνυμα. Στήνει σκηνές. Έχει στροφές που ανεβάζουν την ένταση, έχει εκείνη την αίσθηση «τρέχουμε κάπου και δεν προλαβαίνουμε», και στο τέλος …σε αφήνει με ένα πλάνο άδειου κόσμου.
Ίσως γι’ αυτό το τραγούδι επιβιώνει και πέρα από τα 80s πάρτι. Γιατί δεν είναι “εποχικό”. Είναι ιστορία… Και οι ιστορίες, όταν είναι καλά γραμμένες, μένουν στο χρόνο!
Οι στίχοι
| Hast du etwas Zeit für mich Dann singe ich ein Lied für dich Von 99 Luftballons Auf ihrem Weg zum Horizont Denkst du vielleicht grad an mich Dann singe ich ein Lied für dich Von 99 Luftballons Und, dass so was von so was kommt |
Έχεις λίγο χρόνο για μένα; Τότε θα σου τραγουδήσω ένα τραγούδι Για 99 μπαλόνια Στο δρόμο τους προς τον ορίζοντα. Ίσως αυτή τη στιγμή να σκέφτεσαι εμένα Τότε θα σου τραγουδήσω ένα τραγούδι Για 99 μπαλόνια Και για το πώς κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγήσει σε κάτι άλλο. |
| 99 Luftballons Auf ihrem Weg zum Horizont Hielt man für UFOs aus dem All Darum schickte ein General ‘Ne Fliegerstaffel hinterher Alarm zu geben, wenn’s so wär Dabei waren dort am Horizont Nur 99 Luftballons |
99 μπαλόνια Στο δρόμο τους προς τον ορίζοντα Τα πέρασαν για UFO από το διάστημα, Κι έτσι ένας στρατηγός Έστειλε μια μοίρα αεροπλάνων πίσω τους, Για να σημάνει συναγερμό αν ήταν έτσι. Κι όμως εκεί, στον ορίζοντα, Ήταν απλώς 99 μπαλόνια. |
| 99 Düsenflieger Jeder war ein großer Krieger Hielten sich für Captain Kirk Es gab ein großes Feuerwerk Die Nachbarn haben nichts gerafft Und fühlten sich gleich angemacht Dabei schoss man am Horizont Auf 99 Luftballons |
99 μαχητικά αεροσκάφη Καθένα τους μεγάλος πολεμιστής, Νόμιζαν πως ήταν ο Κάπτεν Κερκ, Έγινε ένα τεράστιο «πυροτέχνημα». Οι γείτονες δεν κατάλαβαν τίποτα Και ένιωσαν αμέσως πως απειλούνται. Κι όμως, εκεί στον ορίζοντα Πυροβολούσαν 99 μπαλόνια. |
| 99 Kriegsminister Streichholz und Benzinkanister Hielten sich für schlaue Leute Witterten schon fette Beute Riefen Krieg und wollten Macht Mann, wer hätte das gedacht Dass es einmal soweit kommt Wegen 99 Luftballons |
99 υπουργοί πολέμου Με σπίρτο και δοχείο βενζίνης, Νόμιζαν πως είναι πανέξυπνοι, Μύρισαν ήδη μεγάλη λεία, Κήρυξαν πόλεμο και ήθελαν δύναμη. Ποιος θα το φανταζόταν Ότι θα έφτανε ποτέ ως εκεί Εξαιτίας 99 μπαλονιών. |
| Wegen 99 Luftballons 99 Luftballons |
Εξαιτίας 99 μπαλονιών, 99 μπαλονιών. |
| 99 Jahre Krieg Ließen keinen Platz für Sieger Kriegsminister gibt’s nicht mehr Und auch keine Düsenflieger Heute zieh’ ich meine Runden Seh’ die Welt in Trümmern liegen Hab ‘n Luftballon gefunden Denk’ an dich und lass’ ihn fliegen |
99 χρόνια πόλεμος Δεν άφησαν χώρο για νικητές. Οι υπουργοί πολέμου δεν υπάρχουν πια, Ούτε και τα μαχητικά αεροπλάνα. Σήμερα κάνω τις βόλτες μου, Βλέπω τον κόσμο να κείτεται σε ερείπια, Βρήκα ένα μπαλόνι, Σκέφτομαι εσένα και το αφήνω να πετάξει. |
Οι στίχοι της αγγλικής version
| You and I in a little toy shop Buy a bag of balloons with the money we’ve got Set them free at the break of dawn ‘Til one by one they were gone Back at base bugs in the software Flash the message: “something’s out there!” Floating in the summer sky 99 red balloons go by |
Εσύ κι εγώ σε ένα μικρό μαγαζί παιχνιδιών Αγοράζουμε ένα σακουλάκι μπαλόνια με τα λίγα χρήματα που έχουμε, Τα αφήνουμε ελεύθερα με το χάραμα, Μέχρι που ένα-ένα χάνονται. Πίσω στη βάση, σφάλματα στο σύστημα, Αναβοσβήνει το μήνυμα: «Κάτι υπάρχει εκεί έξω!» Πλέοντας στον καλοκαιρινό ουρανό, 99 κόκκινα μπαλόνια περνούν. |
| 99 red balloons Floating in the summer sky Panic bells, it’s red alert There’s something here from somewhere else The war machine springs to life Opens up one eager eye Focusing it on the sky Where 99 red balloons go by |
99 κόκκινα μπαλόνια Πλέουν στον καλοκαιρινό ουρανό, Συναγερμοί πανικού, κόκκινος συναγερμός Υπάρχει κάτι εδώ από κάπου αλλού. Η πολεμική μηχανή ζωντανεύει, Ανοίγει ένα ανυπόμονο μάτι, Το στρέφει προς τον ουρανό Όπου περνούν 99 κόκκινα μπαλόνια. |
| 99 Decision Street 99 ministers meet To worry, worry, super scurry Call the troops out in a hurry This is what we’ve waited for This is it, boys, this is war The president is on the line As 99 red balloons go by |
Στην οδό των 99 αποφάσεων Συναντιούνται 99 υπουργοί, Ανησυχούν, τρέχουν πανικόβλητοι, Καλούν τα στρατεύματα εσπευσμένα. «Αυτό περιμέναμε, Να το, παιδιά, αυτό είναι πόλεμος». Ο πρόεδρος είναι στη γραμμή Καθώς περνούν 99 κόκκινα μπαλόνια. |
| 99 knights of the air Ride super high-tech jet fighters Everyone’s a Super Hero Everyone’s a Captain Kirk With orders to identify To clarify and classify Scramble in the summer sky 99 red balloons go by |
99 ιππότες των αιθέρων Πετούν με υπερσύγχρονα μαχητικά, Όλοι είναι υπερήρωες, Όλοι είναι ο Κάπτεν Κερκ. Με εντολή να ταυτοποιήσουν, Να ξεκαθαρίσουν και να κατατάξουν, Ορμούν στον καλοκαιρινό ουρανό Καθώς περνούν 99 κόκκινα μπαλόνια. |
| As 99 red balloons go by | Καθώς περνούν 99 κόκκινα μπαλόνια… |
| 99 dreams I have had In every one a red balloon It’s all over and I’m standing pretty In this dust that was a city If I could find a souvenir Just to prove the world was here And here is a red balloon I think of you, and let it go |
99 όνειρα έχω δει Σε κάθε ένα υπήρχε ένα κόκκινο μπαλόνι. Όλα τελείωσαν κι εγώ στέκομαι ακόμα Μέσα σε αυτή τη σκόνη που κάποτε ήταν πόλη. Αν μπορούσα να βρω ένα ενθύμιο, Απλώς για να αποδείξω ότι ο κόσμος υπήρξε Και να ένα κόκκινο μπαλόνι Σε σκέφτομαι και το αφήνω να πετάξει |
Θέλεις να μαθαίνεις για περισσότερες ιστορίες πίσω από γνωστά τραγούδια? Γράψου στο Newsletter παρακάτω για να σε ενημερώνουμε άμεσα και μπες στη στήλη με τα “Αφιερώματα” μας…
