Γράφει ο Παύλος Ζέρβας
Υπάρχουν χώρες που έχουν “ένα” κυρίαρχο μουσικό πρόσωπο. Η Ισπανία δεν είναι από αυτές. Η ισπανική μουσική θρέφεται από ένα πλούσιο μωσαϊκό από γλώσσες, τοπικές ταυτότητες, έθιμα και υποκουλτούρες που ζουν παράλληλα.
Αν θες να την καταλάβεις, πρέπει να την περπατήσεις μουσικά σαν χάρτη: να κατέβεις νότια στην Ανδαλουσία (όπου το φλαμένκο είναι σχεδόν “μητρική γλώσσα”), να ανέβεις βόρεια στη Γαλικία (όπου η παράδοση έχει κέλτικο άρωμα), να περάσεις στην Καταλονία (με τη rumba catalana και την ιστορία της Nova Cançó), να σταθείς στη Χώρα των Βάσκων (με το δικό της ροκ/πανκ σύμπαν) και, κάπου στη μέση, να αφήσεις τη Μαδρίτη να σου δείξει πώς η ποπ μπορεί να γίνει πολιτισμικό γεγονός.
Ανδαλουσία: το φλαμένκο ως ταυτότητα, όχι ως “είδος”
Το φλαμένκο δεν είναι απλώς μουσική. Είναι τρίπτυχο: τραγούδι (cante), χορός (baile), κιθάρα/συνοδεία (toque). Και η UNESCO το περιγράφει ως έκφραση που “καρφώνεται” σε μεγάλα συναισθήματα, χαρά, λύπη, φόβο, θρίαμβο, με απλούς στίχους. Η καρδιά του είναι η Ανδαλουσία, με ρίζες και σε άλλες περιοχές όπως η Μούρθια και η Εξτρεμαδούρα.
Από εκεί ξεκινά και μια μεγάλη αλυσίδα: από τους παραδοσιακούς “παλιούς” μέχρι το νέο φλαμένκο και από εκεί στα σημερινά υβρίδια που πατάνε και σε ποπ, και σε ηλεκτρονική, και σε urban.
Καταλονία: rumba catalana και Nova Cançó, δύο διαφορετικές “φωνές” της ίδιας περιοχής
Η Καταλονία είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα του πώς μια περιοχή μπορεί να έχει δύο εντελώς διαφορετικές μουσικές γλώσσες.
Η rumba catalana γεννήθηκε στη Βαρκελώνη μέσα από την κοινότητα των Ρομά (Gitano), από τη δεκαετία του ’50–’60, με ρυθμούς που “δανείζονται” από το φλαμένκο-ρούμπα, αλλά και επιρροές από κουβανέζικη μουσική και ροκ εν ρολ.
Είναι μουσική δρόμου, γιορτής, παρέας και σήμερα εξακολουθεί να λειτουργεί σαν πολιτισμικό σήμα της Βαρκελώνης.
Από την άλλη, η Nova Cançó ήταν κίνημα που προώθησε την καταλανική μουσική στη φρανκική Ισπανία και στόχευσε στη “νομιμοποίηση”/κανονικοποίηση της καταλανικής γλώσσας στο τραγούδι.
Εδώ το τραγούδι δεν είναι μόνο διασκέδαση. Γίνεται και στάση ζωής, ταυτότητα και διεκδίκηση.
Χώρα των Βάσκων: το ροκ ως ιδεολογία και ο ήχος ως κοινότητα
Στη Χώρα των Βάσκων, η μουσική –ειδικά από τα 80s και μετά– απέκτησε την ένταση μιας ολόκληρης γενιάς. Το Basque Radical Rock (Rock Radikal Vasco) γεννήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και κουβάλησε τη δυναμική της πανκ κουλτούρας.
Δεν μιλάμε απλώς “μπάντες”, έχουμε να κάνουμε με μια τοπική σκηνή με δικούς της ήρωες και δική της αφήγηση.
Γαλικία: η «κέλτικη» Ισπανία…
Η Γαλικία είναι από τις περιοχές που εκπλήσσουν όποιον νομίζει ότι η Ισπανία είναι μόνο Ανδαλουσία / Μαδρίτη / Βαρκελώνη. Εδώ η παράδοση έχει έντονο βορειοδυτικό χαρακτήρα (όργανα, χοροί, τοπικά μοτίβα) και “γράφει” αλλιώς, σαν να κοιτάει προς τον Ατλαντικό.
Μαδρίτη: η «Movida» και η στιγμή που η ποπ έγινε πολιτισμός
Μετά τον Φράνκο, η Μαδρίτη έγινε σημείο έκρηξης για μια νέα γενιά. Η Movida Madrileña περιγράφεται ως κύμα που έφερε άνοδο σε πανκ ροκ και synth-pop και μια συνολική απελευθέρωση στον τρόπο ζωής και στην έκφραση.
Εδώ μπαίνει το “μοντέρνο” ισπανικό ποπ DNA: όχι μόνο τραγούδια, αλλά στυλ, νυχτερινή ζωή, κινηματογράφος, αισθητική.
Δύο μορφές της Ισπανικής μουσικής σκηνής…
Ο Paco de Lucía είναι από τους ανθρώπους που δεν έπαιξαν απλώς φλαμένκο, το άλλαξαν, το άνοιξαν, το έκαναν παγκόσμια γλώσσα χωρίς να χάσει το αίμα του. Πήρε την παράδοση στα χέρια του με σεβασμό, αλλά και με τόλμη, άνοιξε νέους δρόμους στην κιθάρα, έδωσε στο φλαμένκο μια σύγχρονη πνοή, χωρίς να το ξεριζώσει από την ψυχή του.
Και κάπου εκεί, δίπλα στην κιθάρα και στη φλόγα του νότου, υπάρχει η Lola Flores. Δεν είναι απλώς τραγουδίστρια. Eίναι μορφή-σύμβολο της ισπανικής λαϊκής κουλτούρας. Από αυτές τις παρουσίες που όταν τις αναφέρεις, δεν μιλάς μόνο για τραγούδι, αλλά για σκηνή, για βλέμμα, για χαρακτήρα, για μια ολόκληρη εποχή που έμαθε να νιώθει δυνατά και να το δείχνει. Η Lola κουβαλά εκείνο το θεατρικό, εκρηκτικό στοιχείο της Ισπανίας που γίνεται γιορτή και δράμα μαζί και γι’ αυτό, ακόμη και σήμερα, λειτουργεί σαν σημείο αναφοράς.
12 τραγούδια-κλειδιά για να μπεις στα μουσικά μοτίβο της Ισπανίας (με “στάσεις” ανά σκηνή)
1. Paco de Lucía – “Entre dos aguas” (Ανδαλουσία/φλαμένκο)
2. Camarón de la Isla – “La leyenda del tiempo” (φλαμένκο που άνοιξε δρόμους)
3. Enrique Morente – “Omega” (η ιδέα της σύγκρουσης παράδοσης/ροκ)
4. Peret – “Borriquito” (rumba catalana – Βαρκελώνη/Καταλονία)
5. Gato Pérez – “Rumba de Barcelona” (rumba catalana με αστικό “χρώμα”)
6. Joan Manuel Serrat – “Mediterráneo” (καταλανική/ισπανική τραγουδοποιία – κλασικό σημείο αναφοράς)
7. Lluís Llach – “L’Estaca” (Nova Cançó – Καταλονία)
8. Alaska y Dinarama – “A quién le importa” (Movida/Μαδρίτη – ποπ σύμβολο εποχής)
9. Radio Futura – “Escuela de calor” (η “νεοκυματική” Ισπανία των 80s)
10. Kortatu – “Sarri, Sarri” (Basque Radical Rock – Βάσκικη πανκ)
11. Héroes del Silencio – “Entre dos tierras” (ισπανικό ροκ με μαζική απήχηση)
12. Rosalía – “Malamente” (η σύγχρονη Ισπανία που ξαναμιλά με το φλαμένκο με νέα γλώσσα)
Οι stars της σύγχρονης ισπανικής σκηνής
Στη σημερινή Ισπανία, η “βιτρίνα” αλλάζει γρήγορα, αλλά μερικά πρόσωπα είναι ήδη σταθερές αναφορές. Η Rosalía συνεχίζει να κρατά τον ρόλο της καλλιτέχνιδας που παίρνει την παράδοση (και ειδικά το φλαμένκο ως αίσθηση/στάση) και τη μεταφράζει σε σύγχρονη ποπ γλώσσα, με νέο υλικό που κάνει θόρυβο.
Δίπλα της, η Aitana αντιπροσωπεύει την καθαρή, μεγάλη ισπανική ποπ των σταδίων, τραγούδια που στήνονται για να γίνουν συλλογικό ρεφρέν.
Και, από την urban πλευρά, ο Quevedo (με τη χαρακτηριστική “νησιώτικη” σφραγίδα των Καναρίων στο ύφος του) παραμένει από τους πιο δυνατούς παίκτες της γενιάς του, με singles που κουβαλάνε την καθημερινή γλώσσα του δρόμου στο κέντρο του mainstream.
Η Lola Índigo παίζει σε άλλη πίστα: ποπ με χορευτική ενέργεια, εικόνα και ρυθμό, από αυτά που “γράφουν” αμέσως σε live και TikTok.
Ο Rels B συνεχίζει ως σταθερή αξία της ισπανικής σκηνής με τον δικό του πιο “χαμηλόφωνο”, μελωδικό urban χαρακτήρα.
Και ο C. Tangana παραμένει σημείο αναφοράς για το πώς η σύγχρονη ισπανική ποπ/αστική μουσική μπορεί να κουβαλά παράδοση, αφήγηση και σινεμά στην παραγωγή της.
Ο David Bisbal έχει εκείνο το χαρακτηριστικό ισπανικό κράμα: μελωδίες που πατάνε στην ποπ, αλλά και μια έντονη μεσογειακή σπίθα στην ερμηνεία, σαν να κουβαλά μέσα του λίγη Ανδαλουσία ακόμη κι όταν τραγουδάει καθαρά εμπορικό τραγούδι. Είναι performer με ενέργεια, φωνή που “σηκώνει” σκηνή, και τραγούδια που “γράφουν” στο χρόνο…
Η Ισπανία της Όπερας…
Και μετά έρχεται και μια άλλη Ισπανία, που πολλοί την ξεχνούν όταν μιλάμε μόνο για ποπ ή φλαμένκο: η όπερα. Η Montserrat Caballé και ο José Carreras είναι ονόματα που κουβαλούν την ισπανική κλασική παράδοση στον διεθνή χάρτη, όχι ως “παρένθεση”, αλλά ως κομμάτι της συνολικής μουσικής ταυτότητας της χώρας.
Η Caballé υπήρξε από τις φωνές εκείνες που δεν χρειάζονται συστάσεις: λυρική, γεμάτη έλεγχο, με εκείνη τη σπάνια ικανότητα να κάνει ακόμη και την πιο απαιτητική φράση να μοιάζει ανάλαφρη. Κινήθηκε με άνεση ανάμεσα στο καθαρά οπερατικό μεγαλείο και σε πιο “ανοιχτές” συνεργασίες που έφεραν τη φωνή της σε κοινό πολύ πέρα από τις αίθουσες της όπερας, χωρίς να χάσει ποτέ το κύρος της.
Ο José Carreras, από την άλλη, είναι μια μορφή που συνδέεται με την ιδέα του μεγάλου τενόρου: ζεστή, μεσογειακή εκφραστικότητα, δραματικότητα όταν χρειάζεται, αλλά και μια ανθρώπινη τρυφερότητα που περνάει ακόμη κι όταν δεν καταλαβαίνεις τη γλώσσα. Το όνομά του έγινε διεθνής αναφορά όχι μόνο για τις ερμηνείες του, αλλά και γιατί εκπροσώπησε μια Ισπανία που μπορεί να σταθεί ισότιμα μέσα στις μεγαλύτερες λυρικές παραδόσεις της Ευρώπης.
Η Ισπανία που κατέκτησε τον κόσμο: Julio & Enrique Iglesias, μα και Alejandro Sanz!
Υπάρχουν καλλιτέχνες που είναι μεγάλοι μέσα στη χώρα τους και υπάρχουν κι εκείνοι που γίνονται παγκόσμιο σύμβολο μιας χώρας, ακόμη κι όταν το κοινό τους απλώνεται πολύ πέρα από τα σύνορα. Σε αυτή την κατηγορία, η Ισπανία έχει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα «επώνυμα» της ποπ ιστορίας: Iglesias, ο πατέρας Julio και ο γιος Enrique!
Ο Julio Iglesias υπήρξε από τις πρώτες ισπανικές φιγούρες που έκαναν το “ρομαντικό τραγούδι” διεθνή γλώσσα, με μια καριέρα που έβγαλε την ισπανόφωνη ποπ από τα στενά γεωγραφικά της όρια και την έβαλε σε σπίτια, ραδιόφωνα και τηλεοράσεις σε όλο τον κόσμο.
Κι όταν αργότερα ήρθε ο Enrique Iglesias, πήρε τη σκυτάλη σε μια άλλη εποχή: πιο ποπ, πιο χορευτική, πιο παγκοσμιοποιημένη, με τεράστια hits που έγιναν στάνταρ του διεθνούς ρεπερτορίου.
Εκτός από τον Julio και τον Enrique Iglesias, η Ισπανία έχει κι άλλα ονόματα που λειτούργησαν σαν διεθνή «διαβατήρια» του ισπανικού τραγουδιού, καλλιτέχνες που ξεπέρασαν τα σύνορα της χώρας τους και έγιναν μέρος ενός παγκόσμιου ρεπερτορίου.
Ο πιο χαρακτηριστικός από αυτούς είναι ο Alejandro Sanz. Κράτησε τον ισπανικό λόγο στο κέντρο της ποπ του, αλλά ταυτόχρονα μίλησε σε κοινό από την Ευρώπη μέχρι τη Λατινική Αμερική, με τραγούδια που έγιναν κλασικά, από την ένταση του έρωτα μέχρι εκείνη τη γλυκόπικρη μελαγχολία που μόνο η ισπανική ποπ ξέρει να “σερβίρει” τόσο φυσικά. Δεν είναι ο τύπος του καλλιτέχνη που πέρασε σαν μόδα. Είναι από αυτούς που έκαναν την Ισπανία να ακούγεται “δική σου”, ακόμη κι αν δεν μιλάς τη γλώσσα!
Είναι μια ωραία υπενθύμιση ότι η Ισπανία δεν έχει μόνο ισχυρές τοπικές σκηνές. Έχει και πρόσωπα που λειτούργησαν ως διεθνές brand του ισπανικού τραγουδιού.
Η Ισπανία είναι από τις χώρες που αν προσπαθήσεις να την περιγράψεις μουσικά με μία λέξη, θα την αδικήσεις κατάφωρα. Με τόσες επί μέρους μουσικές σκηνές είναι δύσκολο να χωρέσεις τόση μουσική ιστορία σε ένα άρθρο, όσο κι αν το προσπάθησα. Είναι η Ανδαλουσία που τραγουδά με “duende”, η Καταλονία που άλλαξε δύο φορές δέρμα (από Nova Cançó σε rumba catalana και μετά σε σύγχρονα υβρίδια), οι Βάσκοι που έκαναν τη ροκ ταυτότητα, η Γαλικία που κρατά έναν άλλο βορειοατλαντικό παλμό, και η Μαδρίτη που έφερε τη σύγχρονη ποπ.
Δες επίσης: The story behind the: «Hero»… Όταν ο Enrique Iglesias έγραψε ένα τραγούδι για την ανάγκη …να είσαι εκεί!
Ο Enrique Iglesias… ταρακούνησε το ΟΑΚΑ στους ρυθμούς του! Φωτορεπορτάζ…
Γράψου στο newsletter παρακάτω, για να σε ενημερώνουμε για κάθε νέο άρθρο αυτής της στήλης, με μουσικές από περισσότερες χώρες του πλανήτη…
