Γράφει ο Παύλος Ζέρβας
Αν έχεις στο μυαλό σου την Τσεχία μόνο ως «κλασικούς συνθέτες» και «τουριστική Πράγα», ετοιμάσου για μια ωραία ανατροπή. Η σύγχρονη τσέχικη μουσική σκηνή είναι ζωντανή, πολυεπίπεδη και –το κυριότερο– στηρίζεται πολύ στο δικό της κοινό. Από τραγούδια που κουβαλάνε μνήμη και πολιτικό βάρος, μέχρι ποπ-ροκ ύμνους που τραγουδιούνται σε στάδια και από χιούμορ που έγινε λαϊκή παράδοση μέχρι φολκ ήχους της Μοραβίας, εδώ υπάρχει μια χώρα που «μιλά» με τη μουσική της με τρόπο άμεσο, καθημερινό και πολύ προσωπικό.
Το πιο γοητευτικό στοιχείο είναι ότι η τσέχικη σκηνή δεν είναι ένα ενιαίο πράγμα. Είναι πολλά ρεύματα παράλληλα: το τραγούδι-σύμβολο της νεότερης ιστορίας, η παλιά σχολή της ποπ που μεγάλωσε γενιές, το ποπ-ροκ που έγινε εθνική συνήθεια, το σκληρό ροκ που γεμίζει αρένες και –από κάτω– μια παράδοση που συνεχίζει να τροφοδοτεί τον ήχο και τη νοοτροπία.
Από το τραγούδι-σύμβολο στη μουσική της καθημερινότητας
Υπάρχουν χώρες όπου ένα κομμάτι ξεπερνάει το ραδιόφωνο και γίνεται «σημείο αναφοράς». Στην Τσεχία, αυτό το βάρος το κουβαλά η «Modlitba pro Martu» (Προσευχή για τη Μάρτα), ένα τραγούδι που συνδέθηκε για πολλούς με τα γεγονότα του 1968 και, αργότερα, με τη Βελούδινη Επανάσταση του 1989. Η ιστορία της επιστροφής του τραγουδιού εκείνη την περίοδο είναι από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές όπου η μουσική λειτουργεί ως μνήμη και συλλογική ανάσα.
Αλλά η Τσεχία δεν μένει «εκεί». Η μουσική της σήμερα έχει και μηχανισμούς, και θεσμούς, και κοινό που ψηφίζει, αγοράζει εισιτήρια, γεμίζει χώρους. Τα βραβεία Ceny Anděl απονέμονται από το 1991 και λειτουργούν σαν καθρέφτης της σύγχρονης τσέχικης παραγωγής.
Παράλληλα, οι επίσημες κατατάξεις της IFPI Czech Republic δημοσιεύονται online και δείχνουν εβδομάδα με εβδομάδα τι παίζει δυνατά στην αγορά και στο ραδιόφωνο.
Με απλά λόγια: η τσέχικη σκηνή δεν είναι «εξωτικό αξιοθέατο». Είναι καθημερινή συνήθεια για εκατομμύρια ανθρώπους.
Πού χτυπά η καρδιά της σκηνής
Κέντρο βάρους είναι φυσικά η Πράγα: χώροι συναυλιών, λέσχες, φεστιβάλ, κοινό από παντού. Το ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι το «μεγάλο παιχνίδι» δεν παίζεται μόνο σε μικρά στέκια. Παίζεται και σε αρένες, εκεί όπου βλέπεις καθαρά ποιοι καλλιτέχνες έχουν πραγματικό δέσιμο με το κοινό.
Η O2 arena είναι ένα τέτοιο σημείο-θερμόμετρο. Εκεί θα βρεις μεγάλα εγχώρια ονόματα να δίνουν συναυλίες και να κινούν εισιτήρια σαν να πρόκειται για εθνικό γεγονός, χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Kabát.
Και κάτι που δείχνει ακριβώς πόσο «λαϊκό» μπορεί να γίνει το ροκ στην Τσεχία: υπάρχουν αναφορές για ρεκόρ προσέλευσης στην O2 Arena σε συναυλία των Kabát, με αριθμό πάνω από 20.000 θεατές.
Οι τέσσερις μεγάλες «γραμμές» της τσέχικης μουσικής
1) Η παράδοση της Μοραβίας και ο ήχος του τσέμπαλου
Η ανατολική πλευρά της χώρας, η Μοραβία, έχει φολκ παράδοση με έντονο χαρακτήρα. Κεντρικό όργανο είναι το τσέμπαλο, και οι μπάντες συχνά στηρίζονται σε έγχορδα και τσέμπαλο ως βασικό κορμό.
Μια ζωντανή κουλτούρα, που επηρεάζει και τη σύγχρονη αισθητική και τον τρόπο που οι Τσέχοι αντιλαμβάνονται την έννοια της μελωδίας και του ρυθμού.
2) Η παλιά σχολή της ποπ και οι φωνές-θεσμοί
Ο Karel Gott είναι το πρόσωπο-σύμβολο αυτής της παράδοσης. Η σχέση του με το κοινό φαίνεται ακόμη και μέσα από θεσμούς όπως το «Český slavík» (δημοφιλία με βάση ψήφο κοινού), όπου έχει καταγράψει νίκες επί δεκαετίες, υπάρχουν χρονιές όπου αναφέρεται ως νικητής για …39η φορά!
Το είδος αυτό –η ποπ με καθαρή μελωδία και φωνή– δεν θεωρείται «ένοχο μυστικό». Είναι κομμάτι της τσέχικης ταυτότητας.
3) Ποπ-ροκ που έγινε «κοινή γλώσσα»
Οι Lucie είναι από τις μπάντες που ξεπερνούν τις γενιές: ακροατές που μεγάλωσαν μαζί τους, αλλά και νεότεροι που τους ξαναπιάνουν ως κλασικούς. Υπάρχουν αφιερώματα για τα 40 χρόνια τους και αναφορές σε κομμάτια-κλειδιά όπως το «Amerika».
Σε αυτή τη γραμμή ανήκουν και συγκροτήματα όπως οι Chinaski, με ραδιοφωνικά χιτ που έκαναν εποχή.
4) Το ροκ των αρένων, «δικό τους» και ανεπιτήδευτο
Οι Kabát είναι το καθαρό παράδειγμα: ροκ που δεν χρειάζεται διεθνή αποδοχή για να είναι τεράστιο. Στην Τσεχία γεμίζουν αρένες, κάνουν περιοδείες και παραμένουν διαχρονική δύναμη της ζωντανής σκηνής.
12 τραγούδια για να «πιάσεις» την Τσεχία από διαφορετικές πλευρές
Παρακάτω είναι μια ενδεικτική διαδρομή. Δεν είναι “τα καλύτερα τραγούδια όλων των εποχών” (αυτό δεν τελειώνει ποτέ). Είναι όμως 12 κομμάτια που, αν τα ακούσεις με τη σειρά, θα νιώσεις τις βασικές “γεύσεις” της χώρας: ιστορία, ποπ, ροκ, χιούμορ, μελωδία, παράδοση, όλα με άρωμα Τσεχίας.
1.«Modlitba pro Martu» – Marta Kubišová
Το τραγούδι-σύμβολο που ταυτίστηκε για πολλούς με τη Βελούδινη Επανάσταση και την ιδέα της αξιοπρέπειας μέσα σε δύσκολους καιρούς. Τραγούδι που “κουβαλά” το 1968 και ξαναζωντανεύει το 1989. Δεν είναι απλώς παλιό ποπ: είναι μνήμη. (άκουσε το παραπάνω στο άρθρο)
2.«Lady Carneval» – Karel Gott
Η κλασική ποπ της χώρας: μελωδία, σκηνική λάμψη, «σχολή» ερμηνείας που ακούγεται ακόμη και σήμερα ως πρότυπο της εποχής της.
3.«Amerika» – Lucie
Οι Lucie είναι από τις μπάντες που δεν τις λες απλώς “επιτυχημένες”. Είναι κομμάτι του mainstream. Το “Amerika” είναι καθαρό παράδειγμα: ροκ αισθητική, αλλά με ρεφρέν που κολλάει. (άκουσέ το παραπάνω στο άρθρο)
4.«Tabáček» – Chinaski
Ένα τραγούδι που δεν έγινε απλώς «επιτυχία»: έχει καταγραφεί ως το πιο παιγμένο στο τσέχικο ραδιόφωνο τη χρονιά του και συνδέεται με μια περίοδο όπου το συγκρότημα είχε τεράστια εμπορική δυναμική.
5.«Jožin z bažin» – Ivan Mládek
Εδώ θα καταλάβεις το τσέχικο χιούμορ στην ποπ κουλτούρα: ο Ivan Mládek έχει χαρακτηριστεί ως το πρόσωπο ενός ολόκληρου κωμικού μουσικού ύφους και το συγκεκριμένο τραγούδι είναι το πιο εμβληματικό του.
6.«Škoda lásky» (γνωστό διεθνώς ως “Beer Barrel Polka”) – Jaromír Vejvoda
Γνωστό διεθνώς ως “Beer Barrel Polka / Roll Out the Barrel”, ξεκίνησε ως τσέχικη πόλκα και έγινε παγκόσμιο τραγούδι-σύμβολο. Είναι ένα πολύ δυνατό στοιχείο ότι η Τσεχία “έγραψε” μελωδίες που ταξίδεψαν όσο λίγες.
7.«Měls mě vůbec rád» – Ewa Farna
Η Ewa Farna εμφανίστηκε πολύ μικρή και χτίστηκε ως εκπρόσωπος της ποπ-ροκ μιας νέας γενιάς. Αναφέρεται ότι έκανε ντεμπούτο στα 13 και κέρδισε διάκριση «Ανακάλυψη της χρονιάς». Σήμερα, χρόνια μετά, συνεχίζει να είναι μια από τις σημαντικές pop εκπροσώπους της χώρας.
8.«Dole v dole» – Kabát
Ο ήχος των Kabát είναι σκληρός, με βαριές κιθάρες, αλλά το κοινό τους είναι πολύ πιο πλατύ απ’ όσο φαντάζεσαι. Το “Dole v dole” είναι από τα πιο χαρακτηριστικά τους.
9.«Vltava» (από το “Má vlast”) – Bedřich Smetana
Ναι, είναι κλασική μουσική. Αλλά είναι και κάτι σαν “εθνική αφήγηση” σε ήχο: η Τσεχία ως τοπίο και μνήμη. Ο Bedřich Smetana έγραψε κάτι που οι τσέχοι το νιώθουν δικό τους όσο λίγα έργα.
10.«Variace na renesanční téma» – Adam Mišík, Vladimír Mišík
Ο Vladimír Mišík εκπροσωπεί μια πιο “εσωτερική” γραμμή: τραγούδι που στέκεται και ως λόγος, όχι μόνο ως επιτυχία. Το συγκεκριμένο κομμάτι είναι από αυτά που συγκινούν ακόμα τον Τσέχο ακροατή.
11.«Ty a já» – Kryštof
Από εκείνα τα κομμάτια που δείχνουν γιατί το τσέχικο ποπ-ροκ έχει τόσο ισχυρή σχέση με το κοινό του: χτίζεται πάνω σε όμορφη μελωδία, καθαρό ρεφρέν και στίχο που μιλά για το “μαζί” σαν ασφάλεια μέσα στην αβεβαιότητα. Κυκλοφόρησε το 2015 και έγινε ένα από τα χαρακτηριστικά τραγούδια της εποχής.
12.«Magdaléna» – Jelen
Το «Magdaléna» είναι από εκείνα τα τραγούδια που σε βάζουν κατευθείαν στο κλίμα της σύγχρονης τσέχικης ποπ-ροκ/φολκ σκηνής: ακουστικός ήχος, ρυθμός που προχωρά μπροστά χωρίς υπερβολές και ένα ρεφρέν που “γράφει” από την πρώτη ακρόαση.
Οι “stars” της σύγχρονης Τσέχικης μουσικής σκηνής
Στη σύγχρονη τσέχικη σκηνή υπάρχουν ονόματα που λειτουργούν σαν “εθνικά σημεία αναφοράς”, με απήχηση πολύ πέρα από τις τάσεις της στιγμής. Ο Marek Ztracený είναι από τους πιο δυνατούς σταρς, με τεράστιες συναυλίες και τριπλό sold out στο Fortuna Arena που αναφέρεται ως ρεκόρ προσέλευσης.
Δίπλα του, η Ewa Farna έχει καθιερωθεί ως μία από τις πιο δημοφιλείς pop/rock φωνές, με πρωτιές σε πολλές ψηφοφορίες του κοινού.
Στη “διαχρονική” πλευρά του mainstream, η Lucie Bílá παραμένει σταθερή δύναμη.
Και για να καταλάβει κανείς πόσο πλατιά μπορεί να είναι η εγχώρια απήχηση, αρκεί να δει περιπτώσεις όπως οι Kabát ή οι Kryštof, που γεμίζουν μεγάλους χώρους όπως η O2 Arena και λειτουργούν σαν σταρ πρώτης γραμμής.
Στη σημερινή τσέχικη πρώτη γραμμή, δίπλα στους μεγάλους σταθερούς του ποπ/ροκ, υπάρχει και μια ισχυρή “νεότερη” mainstream πλευρά που ακουμπά το rap και το σύγχρονο ποπ τραγούδι. Ο Calin έχει καθιερωθεί ως σταρ με ξεκάθαρη αποτύπωση σε μεγάλες ψηφοφορίες κοινού (Český slavík) ενώ ο Viktor Sheen δείχνει τη δύναμή του μέσα από την παρουσία του στα επίσημα charts της IFPI.
Και στο ίδιο ρεύμα της νέας γενιάς, ο Sofian Medjmedj εμφανίζεται ως “Ανακάλυψη της χρονιάς”, σημάδι ότι το mainstream της χώρας ανανεώνεται γρήγορα και με ένταση.
Τι να περιμένεις αν ξεκινήσεις να ακούς τσέχικα
Το πρώτο πράγμα που θα σε ξαφνιάσει είναι η οικειότητα: ακόμη κι όταν δεν καταλαβαίνεις τη γλώσσα, η δομή του τραγουδιού και η σχέση με τη μελωδία είναι άμεση. Το δεύτερο είναι ότι το ροκ δεν είναι «υποκουλτούρα» με την κλασική έννοια. Στην Τσεχία το ροκ μπορεί να γεμίζει στάδια, να ακούγεται από μεγάλο εύρος ηλικιών και να κερδίζει πολύ σημαντικό χρόνο ακροάσεων στα ραδιόφωνα.
Τελικά ερευνώντας την Τσέχικη μουσική σκηνή, είδα μια χώρα που σέβεται και έχει εμπιστοσύνη στα δικά της ηχοχρώματα, στους δικούς της καλλιτέχνες. Όχι από απομόνωση, αλλά από αγάπη για κάτι που νιώθει «δικό της».
Γράψου στο newsletter παρακάτω, για να σε ενημερώνουμε για κάθε νέο άρθρο αυτής της στήλης, με μουσικές από περισσότερες χώρες του πλανήτη…
