The story behind the: «Enola Gay»… Όταν οι Orchestral Manoeuvres in the Dark έκαναν ένα «χαρούμενο» ποπ τραγούδι για ένα τραγικό θέμα, τη Χιροσίμα

Γράφει ο Παύλος Ζέρβας

Υπάρχουν τραγούδια που σε κερδίζουν πριν καν προλάβεις να σκεφτείς τι λένε. Έχουν ρυθμό που “κολλάει”, μελωδία που γυρίζει από μόνη της στο κεφάλι, και εκείνο το συνθεσάιζερ που μοιάζει να χαμογελά, ακόμη κι όταν δεν το ζητάει κανείς. Το “Enola Gay” των Orchestral Manoeuvres in the Dark (OMD) είναι ακριβώς τέτοια περίπτωση: ένα τραγούδι ανάλαφρο στον ήχο, σχεδόν παιχνιδιάρικο, που όμως στους στίχους του κουβαλά ένα από τα πιο βαριά ιστορικά φορτία του 20ού αιώνα.

Γιατί ο τίτλος του δεν είναι τυχαίος. Και δεν είναι “συνθηματικός”. Είναι το όνομα του αεροπλάνου που συνδέθηκε για πάντα με την πρώτη χρήση ατομικής βόμβας, εκείνης που έπεσε στη Χιροσίμα.

Κι εδώ αρχίζει το πραγματικό ενδιαφέρον της ιστορίας: πώς δύο νέοι μουσικοί από το Μέρσεϊσαϊντ, που έπαιζαν με συνθεσάιζερ και τις ιδέες τους, αποφάσισαν να ντύσουν ένα ηθικό δίλημμα με ένα από τα πιο πιασάρικα ποπ κομμάτια της εποχής τους.

Από «σπασίκλες» με τρένα και αεροπλάνα σε ένα τραγούδι με βαθύ ερώτημα

Ο Andy McCluskey, ο άνθρωπος που έγραψε το “Enola Gay”, έχει περιγράψει πολλές φορές την αφετηρία του. Δεν ξεκίνησε από ακτιβισμό “με το ζόρι”, ούτε από επιθυμία να κάνει κήρυγμα. Ξεκίνησε από μια παιδική εμμονή: ο ίδιος και ο Paul Humphreys ήταν φίλοι από το σχολείο, με αγάπη για τα τρένα και τα αεροπλάνα, μια αθώα περιέργεια που τους οδήγησε και στην εξερεύνηση των αεροσκαφών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Σε εκείνο το σημείο, ο McCluskey λέει πως τον τράβηξε η ίδια η αντίφαση του πολέμου: πράξεις που σε καιρό ειρήνης είναι αδιανόητες, στον πόλεμο γίνονται όχι μόνο “επιτρεπτές”, αλλά και παρουσιάζονται ως αναγκαίες. Στο “Enola Gay” δεν παίρνει εύκολη θέση. Δεν σου λέει «ήταν σωστό» ή «ήταν λάθος». Σου αφήνει μια ερώτηση που γδέρνει.

Στη συνέντευξή του στον Guardian, ο McCluskey εξηγεί ότι ένιωθε αμφιθυμία:

…θα μπορούσες να κάνεις κάτι τόσο τρομακτικό, πιστεύοντας ότι έτσι θα σώσεις ακόμη περισσότερους ανθρώπους;

Και κάπου εκεί μπαίνει μέσα το πιο ανθρώπινο στοιχείο: ο τρόπος που οι δημιουργοί, αντί να σηκώσουν το δάχτυλο, επιλέγουν να αφήσουν το τραγούδι να αιωρείται σε εκείνη τη γκρίζα ζώνη, εκεί που δεν υπάρχουν “καθαρά” συμπεράσματα.

Η βιβλιοθήκη πριν το στούντιο

Αυτό που κάνει την ιστορία του “Enola Gay” ακόμη πιο ωραία, είναι ότι μοιάζει να έχει γραφτεί από άλλη εποχή. Ο McCluskey λέει ότι, πριν το ίντερνετ, έπρεπε να πας στη βιβλιοθήκη: να διαβάσεις, να κρατήσεις σημειώσεις, να μαζέψεις λέξεις και στοιχεία, σαν να έκανες εργασία. Και το έκανε. Μάλιστα έχει αναφέρει ότι κράτησε ντοσιέ με σημειώσεις, και ότι κάποιες από αυτές πέρασαν στους στίχους.

Δεν είναι τυχαίοι οι στίχοι του “Enola Gay”. Είναι υπαινικτικοί, σχεδόν ποιητικοί, αλλά πατούν πάνω σε συγκεκριμένες ιστορικές λεπτομέρειες. Ο Andy McCluskey έχει θυμηθεί, σε συνέντευξή του στον Guardian, ότι ένιωθε ιδιαίτερα περήφανος για τη φράση: «Είναι περήφανη η μητέρα σήμερα;», γιατί μέσα σε μία μόνο πρόταση χωρούν δύο παράλληλες αναγνώσεις.

Από τη μία, το Enola Gay ήταν το όνομα του αμερικανικού βομβαρδιστικού που έριξε τη βόμβα στη Χιροσίμα και ο πιλότος του, ο Πολ Τίμπετς, το είχε βαφτίσει έτσι προς τιμήν της μητέρας του, Enola Gay Tibbets. Από την άλλη, η αναφορά στο «μικρό αγόρι» συνδέεται με το Little Boy, το κωδικό όνομα της ατομικής βόμβας. Έτσι, ο στίχος λειτουργεί σαν ένα διπλό σχόλιο: προσωπικό και ιστορικό μαζί ή αλλιώς, η “αθώα” ανθρώπινη πλευρά δίπλα στη μεγαλύτερη φρίκη.

Αυτό είναι και το κλειδί του τραγουδιού: δεν “δείχνει” τη Χιροσίμα με εικόνες. Σου βάζει έναν κόμπο στο στομάχι με υπόγειους συνειρμούς…

Η μεγάλη αντίφαση: «εύθυμη» μουσική, βαριά θεματολογία

Ο Paul Humphreys έχει πει ότι πάντα τον δυσκόλευε το γεγονός πως το “Enola Gay” είναι ένα φωτεινό, σβέλτο ποπ τραγούδι για μια πυρηνική καταστροφή και όμως ήταν αδύνατο να το βγάλεις από το μυαλό σου, τόσο κολλητικό που ήταν.

Αυτή η αντίφαση δεν είναι “λάθος”. Είναι συνειδητή αισθητική επιλογή. Σε μια άλλη συνέντευξη, ο McCluskey έχει εξηγήσει ότι μερικές φορές η σύγκρουση δύο στοιχείων που δεν ταιριάζουν -η χαρούμενη μουσική με το βαρύ θέμα- δημιουργεί ένταση που κάνει το τραγούδι πιο δυνατό. Και χρησιμοποιεί το “Enola Gay” ως παράδειγμα αυτού ακριβώς: ένα πιασάρικο ποπ τραγούδι με έντονο πολιτικό βάρος.

Με άλλα λόγια, οι OMD δεν προσπάθησαν να κάνουν το τραγούδι “σκοτεινό” για να ταιριάζει με το θέμα. Έκαναν το αντίθετο: έντυσαν την αγωνία με χρώματα, κι έτσι η αγωνία γίνεται ακόμη πιο ενοχλητική, γιατί σε βρίσκει τη στιγμή που “είσαι έτοιμος να χορέψεις”.

Πώς γράφτηκε: το σπίτι του Paul, τέσσερις συγχορδίες και η εμμονή της απλότητας

Ο McCluskey έχει δηλώσει ότι το τραγούδι γεννήθηκε στο σπίτι του Paul Humphreys, στο πίσω δωμάτιο, εκεί που δούλευαν συχνά. Και μάλιστα θυμάται ότι εκείνη την περίοδο ο Paul έλειπε, επειδή έπρεπε να κάνει δουλειά για να συνεχίσει να παίρνει επίδομα. Έτσι ο McCluskey έμεινε μόνος και άρχισε να στήνει ακόρντα και μελωδία.

Και μετά έρχεται το πιο “OMD” στοιχείο: η δομή. Ο McCluskey λέει καθαρά ότι είναι ένα τυπικό, γραμμικό τραγούδι των OMD: οι ίδιες τέσσερις συγχορδίες από την αρχή ως το τέλος, χωρίς ουσιαστική αλλαγή. Στίχος, μελωδία, μεσαίο μέρος, όλα πάνω στον ίδιο σκελετό.

Είναι σχεδόν προκλητικά απλό. Αλλά αυτή η απλότητα είναι που κάνει τον ρυθμό και τη μελωδία να “καρφώνονται” στο αυτί.

Και υπάρχει ακόμη μια ωραία λεπτομέρεια: ο ίδιος λέει πως ο χαρακτηριστικός ήχος του drum machine στην αρχή δεν υπήρχε στις πρώτες εκδοχές. Ήρθε αργότερα, όταν πήραν μια από τις πρώτες προγραμματιζόμενες drum machine μηχανές της εποχής και άρχισαν να χτίζουν αυτό το “μηχανικό βήμα” που σήμερα είναι απόλυτα ταυτισμένο με το κομμάτι.

Η “απαγόρευση” που δεν είχε σχέση με τη βόμβα

Το “Enola Gay” κάποια στιγμή κόπηκε από παιδική εκπομπή του BBC, όχι για το θέμα της Χιροσίμα, αλλά για μια παράλογη παρεξήγηση γύρω από τον τίτλο, ότι δήθεν “προωθούσε την ομοφυλοφιλία”! Αυτό δεν είναι απλώς ένα ευτράπελο. Δείχνει κάτι που ισχύει συχνά: ένα τραγούδι, μόλις βγει στον κόσμο, αρχίζει να αποκτά δικές του αναγνώσεις, άλλες λογικές, άλλες εντελώς άκυρες. Και κάποιες φορές, αυτές οι αναγνώσεις γίνονται “εμπόδιο” που δεν περίμενε ποτέ ο δημιουργός.

Το ηθικό δίλημμα στο κέντρο: «σωτηρία» ή «έγκλημα»;

Ο McCluskey περιγράφει το τραγούδι ως εξερεύνηση ενός ηθικού διλήμματος. Από τη μία, η ατομική βόμβα ως πράξη φρίκης με μαζικά θύματα. Από την άλλη, το επιχείρημα ότι επιτάχυνε το τέλος του πολέμου και απέτρεψε ακόμη μεγαλύτερες απώλειες. Και ο ίδιος δεν κρύβει ότι έγραψε το τραγούδι ακριβώς επειδή τον “έτρωγε” αυτή η αμφιθυμία, όχι για να τη λύσει, αλλά για να την εκφράσει.

…αισθανόμουν πάντα άβολα με το γεγονός ότι το “Enola Gay” είναι ένα φωτεινό, ζωηρό ποπ τραγούδι για έναν πυρηνικό όλεθρο…

Εδώ βρίσκεται και η ουσία του “Enola Gay” ως ιστορία δημιουργίας: δεν είναι τραγούδι-σύνθημα. Είναι τραγούδι-ερώτηση.

Κι ίσως αυτό εξηγεί γιατί άντεξε. Γιατί, όσο περνούν τα χρόνια, ο κόσμος αλλάζει, οι φόβοι αλλάζουν μορφή, αλλά το ερώτημα «τι δικαιολογείται στο όνομα της “σωτηρίας”;» μένει ανατριχιαστικά επίκαιρο.

Γιατί το “Enola Gay” έγινε επιτυχία, ενώ δεν “έπρεπε”

Οι ίδιοι οι OMD έχουν απορήσει με το πόσο μεγάλο έγινε ένα τόσο “παράξενο” τραγούδι για τα δεδομένα των charts. Ο McCluskey θυμάται πως ο κόσμος δεν μπορούσε να καταλάβει πώς ένα τραγούδι για ένα αεροπλάνο που ρίχνει ατομική βόμβα μπορεί να γίνει hit, κι όμως έγινε.

Είναι μια από εκείνες τις στιγμές που η ποπ μουσική θυμίζει ότι δεν είναι πάντα “ελαφριά”. Μπορεί να περάσει ιδέες, ερωτήσεις, ενοχές, χωρίς να χάσει τον ρυθμό της. Και το “Enola Gay” είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: μπαίνει σαν ποπ χιτ, μένει σαν ιστορικός κόμπος.

Αν το ακούσεις επιφανειακά, θα σιγοτραγουδήσεις. Αν σταθείς λίγο, θα αναρωτηθείς. Κι αν διαβάσεις πίσω από τους στίχους, θα καταλάβεις γιατί οι ίδιοι οι δημιουργοί του μιλούν για “ηθικό δίλημμα” και όχι για “ιστορική αναφορά”.

Το “Enola Gay” δεν χρειάζεται να σου εξηγήσει τη Χιροσίμα. Σου κάνει κάτι άλλο: σε βάζει να αισθανθείς την αμηχανία της απόφασης, το βάρος μιας πράξης που παρουσιάστηκε ως αναγκαία. Και σε αφήνει εκεί, χωρίς λύτρωση, με έναν ρυθμό που συνεχίζει να παίζει ασταμάτητα το ίδιο μοτίβο…

Ίσως κάποιες φορές, αυτό είναι το πιο τίμιο που μπορεί να κάνει ένα τραγούδι…

* Το “Enola Gay” ήταν το μοναδικό single από το δεύτερο άλμπουμ των Orchestral Manoeuvres in the Dark (OMD), “Organisation”, που κυκλοφόρησε το 1980. Έχει πουλήσει πάνω από πέντε εκατομμύρια αντίτυπα!

Οι στίχοι

Θέλεις να μαθαίνεις για περισσότερες ιστορίες πίσω από γνωστά τραγούδια? Γράψου στο Newsletter παρακάτω για να σε ενημερώνουμε άμεσα και μπες στη στήλη με τα “Αφιερώματα” μας…