Γράφει ο Παύλος Ζέρβας
Η μουσική του Μαρόκου δεν ακούγεται απλώς. Σε “περικυκλώνει”! Την ακούς στα σοκάκια της Φεζ, στις αγορές του Μαρακές, στα παράλια της Εσαουίρα, στα ορεινά χωριά του Άτλαντα και στις άκρες της Σαχάρας, εκεί όπου ο αέρας σηκώνει σκόνη και οι ρυθμοί μοιάζουν να έρχονται από πολύ παλιά. Είναι μια μουσική που δεν γεννήθηκε σε έναν μόνο κόσμο. Κουβαλά αραβικές, αμαζιγικές, ανδαλουσιανές και υποσαχάριες αφρικανικές μνήμες, ενώ κατά τόπους αγγίζει και τη μεσογειακή και εβραϊκή πολιτισμική παράδοση. Γι’ αυτό και το Μαρόκο είναι από τις πιο συναρπαστικές χώρες για μια τέτοια μουσική περιπλάνηση. Γιατί το ηχητικό του προφίλ είναι ουσιαστικά ένας χάρτης της ιστορίας του.
Ένας τόπος ανάμεσα στον Ατλαντικό, τον Άτλαντα και τη Σαχάρα
Για να καταλάβει κανείς τη μουσική του Μαρόκου, πρέπει πρώτα να φανταστεί τη γεωγραφία του. Στα δυτικά απλώνεται ο Ατλαντικός, βόρεια η Μεσόγειος, στο εσωτερικό υψώνονται οι οροσειρές του Άτλαντα και πιο νότια αρχίζει να γίνεται αισθητή η παρουσία της Σαχάρας. Ο Άτλαντας δεν είναι ένα μόνο βουνό, αλλά ένα τεράστιο ορεινό σύστημα που διατρέχει το βορειοδυτικό άκρο της Αφρικής, με τον Υψηλό Άτλαντα να έχει στο Μαρόκο τις πιο εντυπωσιακές κορυφές του. Αυτά τα βουνά λειτούργησαν για αιώνες ως φυσικά σύνορα, ως δρόμοι μετακίνησης αλλά και ως χώροι διατήρησης τοπικών παραδόσεων.
Έτσι εξηγείται γιατί η μουσική του Μαρόκου δεν είναι ενιαία. Άλλος είναι ο ήχος των πόλεων του βορρά, άλλος των Αμαζιγικών κοινοτήτων του Άτλαντα, άλλος των νοτιότερων περιοχών που βλέπουν προς τη Σαχάρα. Το τοπίο, οι γλώσσες, οι εμπορικές διαδρομές και οι μετακινήσεις πληθυσμών άφησαν το αποτύπωμά τους πάνω στη μουσική με τρόπο σχεδόν χειροπιαστό.
Το Μαρόκο ως σταυροδρόμι πολιτισμών
Η μαροκινή μουσική είναι προϊόν συνάντησης κόσμων. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η αραβική και ισλαμική παράδοση, από την άλλη οι αυτόχθονες αμαζιγικές ρίζες, και ανάμεσά τους η βαριά σκιά της Αλ Ανταλούζ, της μουσικής κληρονομιάς που έφτασε στη Βόρεια Αφρική μετά την πτώση των μουσουλμανικών βασιλείων της Ιβηρικής. Πόλεις όπως η Φεζ και η Τετουάν κράτησαν αυτή την ανδαλουσιανή μνήμη ζωντανή, όχι ως μουσειακό κατάλοιπο αλλά ως ζωντανή μουσική γλώσσα.
Γι’ αυτό και όταν μιλάμε για το Μαρόκο, δεν μιλάμε για μία μόνο «εθνική μουσική». Μιλάμε για ένα πλέγμα από παραδόσεις που συνυπάρχουν, μπλέκονται και μεταμορφώνονται. Η λόγια ανδαλουσιανή μουσική, η λαϊκή chaabi, οι αμαζιγικοί χοροί και τα τραγούδια των βουνών, η πνευματική και τελετουργική gnawa, η ποιητική τέχνη του malhun, όλα αποτελούν διαφορετικά πρόσωπα του ίδιου τόπου.
Η ανδαλουσιανή κληρονομιά: η μνήμη της Ιβηρικής μέσα στις μαροκινές πόλεις
Αν υπάρχει ένα στοιχείο που δίνει στο Μαρόκο ιδιαίτερο πολιτισμικό βάθος, αυτό είναι η ανδαλουσιανή μουσική κληρονομιά. Η παράδοση αυτή ξεκινά από τη μουσική της μουσουλμανικής Ιβηρικής και πέρασε στο Μαρόκο μέσα από τους πληθυσμούς που εγκαταστάθηκαν εκεί μετά τις εκδιώξεις από την Ισπανία. Στις μαροκινές πόλεις, ιδιαίτερα στη Φεζ και την Τετουάν, αυτή η μουσική βρήκε νέο σπίτι.
Πρόκειται για έναν πιο λόγιο, πιο αστικό ήχο, που συνδέεται με μεγάλα φωνητικά και οργανικά σύνολα, με λεπτεπίλεπτες μελωδίες και με μια αίσθηση εσωτερικής πειθαρχίας. Δεν είναι μουσική μιας αυθόρμητης παρέας, αλλά μουσική μνήμης, καλλιέργειας και συνέχειας. Όταν ο αναγνώστης σκέφτεται το Μαρόκο μόνο ως νύχτα, παζάρια και δρόμους, αυτή η πλευρά έρχεται να του θυμίσει ότι η χώρα διαθέτει και μια βαθιά αστική, λόγια μουσική παράδοση.
Οι αμαζιγικές ρίζες και ο ήχος των βουνών
Πολύ πριν από τις μεταγενέστερες επιρροές, οι αμαζιγικές κοινότητες είχαν ήδη διαμορφώσει έναν ολόκληρο κόσμο μουσικής και χορού. Στις ορεινές και αγροτικές περιοχές του Μαρόκου, η μουσική συνδέεται με τη συλλογικότητα, με τις εποχές, με τον κύκλο της ζωής και με την κοινότητα. Οι φωνές συχνά λειτουργούν ομαδικά, οι ρυθμοί είναι έντονοι και επαναληπτικοί, και ο χορός δεν αποτελεί διακοσμητικό στοιχείο αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της έκφρασης.
Σε αυτή τη μουσική παράδοση ανήκουν μορφές όπως το ahidous και το ahwash, όπου τραγούδι, ρυθμός και σώμα γίνονται ένα. Εδώ το Μαρόκο ακούγεται διαφορετικά από τις πόλεις του βορρά: πιο γήινο, πιο τελετουργικό, πιο κοντά στον παλμό της κοινότητας παρά στην ατομική ερμηνεία. Είναι η μουσική των βουνών και της γης.
Η gnawa: μνήμη, πνευματικότητα και ρυθμική έκσταση
Αν υπάρχει ένα είδος που ταυτίστηκε διεθνώς με το μαροκινό μουσικό μυστήριο, αυτό είναι η gnawa. Η UNESCO την έχει αναγνωρίσει ως στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας και όχι τυχαία. Η gnawa δεν είναι απλώς μουσικό ύφος. Είναι ένα σύνολο από πρακτικές, τελετές, τραγούδια και ρυθμούς που κουβαλούν τη μνήμη πληθυσμών υποσαχάριας αφρικανικής καταγωγής, οι οποίοι ενσωματώθηκαν στο μαροκινό πολιτισμικό σώμα μέσα από δύσκολες ιστορικές διαδρομές.
Ο ήχος της gnawa βασίζεται στο γκίμπρι, ένα βαθύχρωμο έγχορδο όργανο, και στις μεταλλικές καστανιέτες qraqeb, που χτίζουν έναν υπνωτικό, επαναληπτικό ρυθμό. Η μουσική αυτή συνδέεται με νυχτερινές τελετουργίες, με επίκληση πνευματικών δυνάμεων, με θεραπευτικές διαστάσεις και με μια αίσθηση έκστασης που δύσκολα περιγράφεται μόνο με μουσικούς όρους. Στην Εσαουίρα, πόλη ανοιχτή στον Ατλαντικό και τις εμπορικές διαδρομές της Αφρικής, η gnawa έγινε σύμβολο μιας άλλης πλευράς του Μαρόκου: πιο αφρικανικής, πιο διονυσιακής, πιο υπνωτικής.
Chaabi, aita και malhun: η φωνή της πόλης και του λαϊκού βίου
Δίπλα στις πιο λόγιες ή τελετουργικές παραδόσεις, το Μαρόκο έχει και τη μεγάλη λαϊκή του καρδιά. Η chaabi είναι ίσως η πιο αναγνωρίσιμη μορφή αυτής της καθημερινής, δημοφιλούς μουσικής έκφρασης. Είναι ο ήχος των γιορτών, των γάμων, των οικογενειακών συγκεντρώσεων, της πόλης που τραγουδά χωρίς να ζητά άδεια από κανέναν. Πίσω της βρίσκονται παλιότερες φωνητικές και ποιητικές ρίζες, ανάμεσά τους και η aita, ένα παλαιότερο λαϊκό τραγούδι που συχνά έφερνε στην επιφάνεια έρωτα, απώλεια, κοινωνικά σχόλια και γυναικεία παρουσία με έντονο τρόπο.
Κοντά σε αυτόν τον κόσμο βρίσκεται και το malhun, μια ιδιαίτερη ποιητικο-μουσική τέχνη που έχει επίσης αναγνωριστεί από την UNESCO. Το malhun είναι από τις πιο ενδιαφέρουσες αποδείξεις ότι στο Μαρόκο η μουσική και ο λόγος παραμένουν δεμένοι. Οι στίχοι του, τραγουδισμένοι στη μαροκινή αραβική διάλεκτο και κάποιες φορές και στην εβραϊκή, αγγίζουν τον έρωτα, τη φύση, την καθημερινή χαρά, την προσευχή, ακόμη και κοινωνικά ή πολιτικά γεγονότα. Είναι ένας κόσμος όπου το τραγούδι παραμένει φορέας μνήμης και αφήγησης.
Από τη δεκαετία του 1970 και μετά: όταν η παράδοση άρχισε να μιλάει με νέο τρόπο
Η σύγχρονη ιστορία της μαροκινής μουσικής δεν ξεκινά από την ποπ, αλλά από τη στιγμή που η παράδοση άρχισε να αποκτά νέα κοινωνική και πολιτική γλώσσα. Στη δεκαετία του 1970, συγκροτήματα όπως οι Nass El Ghiwane άλλαξαν τα πάντα. Πήραν στοιχεία από το malhun, τα σούφικα μοτίβα, τις λαϊκές φόρμες και τα παραδοσιακά όργανα, και τα μετέτρεψαν σε τραγούδια που μιλούσαν πιο άμεσα για την κοινωνία, την αδικία, την αγωνία, τον άνθρωπο.
Δεν είναι τυχαίο ότι το όνομα των Nass El Ghiwane έχει σχεδόν μυθικές διαστάσεις στο Μαρόκο. Για πολλούς, ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένα συγκρότημα: ήταν η φωνή μιας νέας μαροκινής συνείδησης. Από εκεί και πέρα, η μαροκινή μουσική έπαψε να είναι μόνο κληρονομιά και έγινε και παρόν.
Η σύγχρονη εποχή: από το Μαρακές και την Καζαμπλάνκα στον αραβικό και παγκόσμιο χάρτη
Στις τελευταίες δεκαετίες, το Μαρόκο απέδειξε ότι δεν είναι μόνο χώρα παράδοσης αλλά και χώρα σύγχρονης μουσικής παραγωγής με εξαγώγιμη δυναμική. Η Καζαμπλάνκα, το Ραμπάτ και άλλες μεγάλες πόλεις λειτούργησαν ως κέντρα όπου η ποπ, η ραπ, η σύγχρονη αραβική μουσική, η εναλλακτική σκηνή και οι διασταυρώσεις με την παγκόσμια αγορά άρχισαν να συνυπάρχουν.
Το αποτέλεσμα ήταν μια σκηνή εξαιρετικά ποικιλόμορφη. Από τον μαζικό αραβόφωνο ποπ ήχο του Saad Lamjarred μέχρι την έντονη αισθητική ταυτότητα της Manal, από την παγκόσμια τζαζ-σόουλ αύρα της Oum μέχρι τη σαρωτική ραπ δυναμική του ElGrandeToto, το σημερινό Μαρόκο δεν παρουσιάζει μία μόνο κατεύθυνση. Παρουσιάζει πολλές, και αυτό ακριβώς είναι το ενδιαφέρον του.
12 τραγούδια-κλειδιά για να μπεις στη μουσική φιλοσοφία της χώρας
- Nass El Ghiwane – Mahmouma
2. Jil Jilala – Laayoune Ayniya
3. Haja El Hamdaouia – Mnin Ana Wmnin Nta
4. Najat Aatabou – Hadi Kedba Bayna
5. Hoba Hoba Spirit – Fhamator (ναι, φοβερό τραγούδι!!!)
6. Fnaïre – Yed El Henna
7. Hindi Zahra – Beautiful Tango
8. Oum – Taragalte (Soul of Morocco)
9. Saad Lamjarred – LM3ALLEM
10. Manal feat. ElGrandeToto – Slay
11. ElGrandeToto – Mghayer
12. DYSTINCT – TekTek
Σύγχρονοι mainstream καλλιτέχνες
Ο Saad Lamjarred υπήρξε το πιο αναγνωρίσιμο μαροκινό όνομα της αραβικής pop στην ευρύτερη περιοχή, με τραγούδια που ξεπέρασαν τα σύνορα του Μαρόκου και απέκτησαν τεράστια απήχηση σε ολόκληρο τον αραβόφωνο κόσμο.
Η Manal έδωσε στη μαροκινή ποπ και ραπ μια σύγχρονη, οπτικά και ηχητικά φιλόδοξη ταυτότητα, χτίζοντας προφίλ καλλιτέχνιδας που συνομιλεί με τη διεθνή αισθητική χωρίς να κόβει τους δεσμούς της με τη χώρα της.
Ο ElGrandeToto είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η μαροκινή ραπ έγινε πια περιφερειακή δύναμη. Η γλώσσα, η στάση και η αυτοπεποίθησή του τον έφεραν στο κέντρο της σύγχρονης μουσικής κουβέντας στον αραβικό κόσμο.
Η Oum εκπροσωπεί ένα άλλο πρόσωπο του Μαρόκου: πιο ποιητικό, πιο διακριτικό, πιο διεθνές ως ύφος, αλλά βαθιά ριζωμένο στις ερήμους, στους ανοιχτούς ορίζοντες και στις αφρικανικές αναπνοές της χώρας.
Ο Hatim Ammor παραμένει μία από τις σταθερές μορφές της εμπορικής ποπ σκηνής του Μαρόκου, ενώ η Asma Lmnawar εκφράζει μια πιο λυρική, ερμηνευτική πλευρά της σύγχρονης αραβόφωνης παραγωγής.
Ο DYSTINCT, έστω κι αν ανήκει και στη διασπορά, δείχνει επίσης πώς η μαροκινή ταυτότητα ταξιδεύει σήμερα πέρα από τα σύνορα, σε έναν ήχο που συνομιλεί με την ευρωπαϊκή και τη βορειοαφρικανική πραγματικότητα ταυτόχρονα.
Ανάμεσα στις φωνές που ξεπέρασαν τα σύνορα του Μαρόκου με έναν πιο διακριτικό αλλά ουσιαστικό τρόπο, ξεχωρίζει η Hindi Zahra. Με ήχο που κινείται ανάμεσα στη soul, την jazz και το blues, αλλά με εμφανείς ρίζες από τη μαροκινή μουσική παράδοση, η Zahra κατάφερε να δημιουργήσει μια ιδιαίτερη καλλιτεχνική ταυτότητα που απευθύνεται σε ένα διεθνές κοινό. Το «Beautiful Tango» και το «Silence» έγινε ιδιαίτερα αγαπητό και στην Ελλάδα, φέρνοντας στο προσκήνιο μια πιο εσωτερική, ατμοσφαιρική πλευρά του σύγχρονου μαροκινού ήχου, μακριά από τη μαζική pop αλλά εξίσου αυθεντική.
Το Μαρόκο έχει κάτι που δεν διαθέτουν πολλές χώρες με τόσο έντονη μουσική προσωπικότητα: μπορεί να χωρέσει πολλούς κόσμους χωρίς να διαλύεται η ταυτότητά του. Μπορεί να είναι ταυτόχρονα ανδαλουσιανό και αφρικανικό, αστικό και ερημικό, λόγιο και λαϊκό, τελετουργικό και ποπ. Μπορεί να ακούγεται σαν μεσαιωνική αυλή στη Φεζ, σαν γαμήλιο γλέντι στην Καζαμπλάνκα, σαν νυχτερινή τελετή στην Εσαουίρα ή σαν σύγχρονο ραπ βίντεο που γεννήθηκε στο σήμερα. Η μουσική του Μαρόκου είναι ο καλύτερος τρόπος να καταλάβεις τη χώρα, γιατί σε κάθε της στρώμα ακούγεται και μία διαφορετική ιστορία…
—————————————
Το μουσικό ταξίδι συνεχίζεται την επόμενη Κυριακή, με μια νέα χώρα και τους δικούς της ήχους.
—————————————
👉 Δείτε όλα τα αφιερώματα της σειράς «Οι μουσικές του πλανήτη»
—————————————
Κάθε Κυριακή ταξιδεύουμε μουσικά σε μια διαφορετική χώρα και ανακαλύπτουμε την ιστορία και τους ήχους της. Αν θέλετε να μη χάνετε κανένα από αυτά τα μουσικά ταξίδια, γραφτείτε παρακάτω στη σελίδα, στο newsletter του MusicCorner για να λαμβάνετε πρώτοι τα νέα άρθρα…
