Γράφει ο Παύλος Ζέρβας
Είναι μία από εκείνες τις μελωδίες που αρκούν μερικές νότες για να μας μεταφέρουν στα Χριστούγεννα. Έλκηθρα, χιόνι, στολισμένα δέντρα και …«Jingle Bells».
Μόνο που όταν το τραγούδι ακούστηκε για πρώτη φορά, δεν λεγόταν «Jingle Bells», δεν είχε γραφτεί ως χριστουγεννιάτικο και ούτε καν ακουγόταν ακριβώς όπως το γνωρίζουμε σήμερα!
Και η πρώτη γνωστή παρουσίασή του έγινε κάτω από συνθήκες που ελάχιστα θυμίζουν τη χαρούμενη, οικογενειακή εικόνα με την οποία συνδέθηκε αργότερα.
Ήταν 15 Σεπτεμβρίου 1857.
Το «Jingle Bells» που δεν λεγόταν «Jingle Bells»
Εκείνο το βράδυ, στο Ordway Hall της Βοστώνης, ο τραγουδιστής και κωμικός Johnny Pell ανέβηκε στη σκηνή και παρουσίασε ένα καινούργιο τραγούδι του James Lord Pierpont.
Ο τίτλος του ήταν «One Horse Open Sleigh».
Το πρόγραμμα εκείνης της παράστασης έχει διασωθεί στη συλλογή θεάτρου της Houghton Library του Harvard και αποτελεί το παλαιότερο τεκμήριο που γνωρίζουμε για δημόσια εκτέλεση του τραγουδιού. Μία ημέρα αργότερα, στις 16 Σεπτεμβρίου, κατοχυρώθηκαν τα πνευματικά δικαιώματα της σύνθεσης.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1859, το τραγούδι επανεκδόθηκε με τον τίτλο που θα το ακολουθούσε μέχρι σήμερα:
«Jingle Bells; or, The One Horse Open Sleigh».
Το «Jingle Bells» είχε μόλις αποκτήσει το όνομά του.
Και πού είναι τα Χριστούγεννα;
Πουθενά!
Στους αρχικούς στίχους δεν υπάρχει καμία αναφορά στα Χριστούγεννα. Ούτε Άγιος Βασίλης, ούτε δώρα, ούτε χριστουγεννιάτικο δέντρο.
Υπάρχουν νέοι που τρέχουν με έλκηθρα στο χιόνι, κορίτσια, γέλια, φλερτ, ένα ατύχημα με το έλκηθρο και ακόμη και μια μικρή δόση ανταγωνισμού για το ποιος έχει το γρηγορότερο άλογο. Το τραγούδι ανήκε ουσιαστικά στην τότε δημοφιλή κατηγορία των «sleighing songs», τραγουδιών που περιέγραφαν τις χειμερινές βόλτες και τη διασκέδαση με έλκηθρα.
Η σύνδεσή του με τα Χριστούγεννα ήρθε αργότερα. Το χιόνι, τα κουδουνάκια και η χαρούμενη μελωδία αποδείχθηκαν ιδανικά για τη γιορτινή περίοδο και, καθώς περνούσαν οι δεκαετίες, το τραγούδι μεταμορφώθηκε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα χριστουγεννιάτικα κομμάτια στον κόσμο.
Υπάρχει όμως ακόμη μία έκπληξη.
Το 1857 δεν ακουγόταν όπως το ξέρουμε
Η αρχική παρτιτούρα του «One Horse Open Sleigh» έχει διασωθεί. Και αν ακούσουμε σήμερα μια εκτέλεση βασισμένη σε εκείνη την παρτιτούρα, η πρώτη αντίδραση είναι μάλλον: «Μα αυτό δεν είναι ακριβώς το Jingle Bells!»
Κι όμως, είναι.
Σύγχρονες ανακατασκευές επιχειρούν να μας δώσουν μια εικόνα του πώς ήταν γραμμένο το τραγούδι το 1857. Μία από αυτές είναι η απόδοση των Robert DeCormier Singers & Ensemble, η οποία βασίζεται στην αρχική εκδοχή:
Η διαφορά γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στο ρεφρέν. Οι στροφές βρίσκονται πολύ πιο κοντά στη μελωδία που γνωρίζουμε, αλλά η αρχική μελωδία του ρεφρέν ήταν διαφορετική και πιο σύνθετη από το πανεύκολο «Jingle bells, jingle bells…» που έχει περάσει πλέον στη συλλογική μνήμη.
Υπάρχει και μια δεύτερη ενδιαφέρουσα σύγχρονη ανακατασκευή, φτιαγμένη επίσης πάνω στην παρτιτούρα του 1857:
Δεν πρόκειται φυσικά για ηχογραφήσεις της εποχής. Το 1857 δεν υπήρχε ακόμη η τεχνολογία που θα μας επέτρεπε σήμερα να ακούσουμε τον Johnny Pell να το τραγουδά στο Ordway Hall. Είναι σύγχρονες αποδόσεις της σωζόμενης αρχικής παρτιτούρας, που μας επιτρέπουν όμως να πλησιάσουμε περισσότερο σε εκείνη την πρώτη μορφή του τραγουδιού.
Το πότε και από ποιον ακριβώς καθιερώθηκε η απλούστερη μελωδία του σημερινού ρεφρέν δεν είναι γνωστό. Γνωρίζουμε όμως ότι υπήρχε ήδη στα τέλη του 19ου αιώνα.
Η σκοτεινή πλευρά της πρώτης παράστασης
Υπάρχει όμως ένα κομμάτι της ιστορίας που για πολλά χρόνια είχε σχεδόν εξαφανιστεί από τις αφηγήσεις γύρω από το τραγούδι. Ο Johnny Pell δεν παρουσίασε το «One Horse Open Sleigh» σε κάποια χριστουγεννιάτικη γιορτή. Ήταν καλλιτέχνης των minstrel shows, ενός εξαιρετικά δημοφιλούς τότε είδους αμερικανικής ψυχαγωγίας στο οποίο λευκοί performers εμφανίζονταν συχνά με blackface, παρουσιάζοντας ρατσιστικές καρικατούρες των Αφροαμερικανών.
Η ερευνήτρια Kyna Hamill, μελετώντας αρχειακό υλικό, εντόπισε το πρόγραμμα της 15ης Σεπτεμβρίου 1857 και συνέδεσε την πρώτη γνωστή εκτέλεση του τραγουδιού με τους Ordway’s Aeolians και το συγκεκριμένο minstrel περιβάλλον.
Ο Pell ήταν ένας από τους performers της παράστασης και το «One Horse Open Sleigh» παρουσιάστηκε στο πρώτο μέρος του προγράμματος, που έφερε τον τίτλο «Dandie Darkies».
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι στίχοι του «Jingle Bells» που τραγουδάμε σήμερα αποτελούν κάποιο κρυφό ρατσιστικό τραγούδι. Σημαίνει όμως ότι η πρώτη τεκμηριωμένη σκηνική ζωή του ξεκίνησε μέσα σε ένα είδος ψυχαγωγίας που βασιζόταν σε ρατσιστικά στερεότυπα.
Μια πλευρά της ιστορίας του που δύσκολα θα φανταζόταν κανείς ακούγοντάς το σήμερα σε μια χριστουγεννιάτικη γιορτή.
Ποιος ήταν τελικά ο James Lord Pierpont;
Ακόμη και η ζωή του δημιουργού του τραγουδιού κρύβει αντιφάσεις. Ο Pierpont ήταν γιος του John Pierpont, γνωστού υπέρμαχου της κατάργησης της δουλείας. Ο ίδιος όμως ακολούθησε εντελώς διαφορετική πορεία.
Μετακόμισε στον αμερικανικό Νότο και, όταν ξέσπασε ο Εμφύλιος Πόλεμος, κατατάχθηκε στον στρατό της Συνομοσπονδίας, γράφοντας μάλιστα τραγούδια για την πλευρά των Νοτίων.
Για χρόνια κυκλοφορούσε επίσης η όμορφη ιστορία ότι είχε γράψει το «Jingle Bells» το 1850 σε μια ταβέρνα του Medford της Μασαχουσέτης, εμπνευσμένος από τις τοπικές κούρσες με έλκηθρα. Μόνο που υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα: το 1850 ο Pierpont βρισκόταν στην Καλιφόρνια!
Είχε πάει εκεί να βρει την τύχη του ψάχνοντας για χρυσό. Η ιστορική έρευνα της Hamill κατέρριψε έτσι έναν από τους δημοφιλέστερους θρύλους γύρω από τη δημιουργία του τραγουδιού. Το πού ακριβώς και πότε κάθισε ο Pierpont και έγραψε το «One Horse Open Sleigh» παραμένει τελικά άγνωστο.
Από ένα minstrel show …σε ολόκληρο τον πλανήτη
Κανείς στο Ordway Hall εκείνο το βράδυ της 15ης Σεπτεμβρίου 1857 δεν θα μπορούσε να φανταστεί τι θα συνέβαινε με εκείνο το τραγούδι.
Άλλαξε τίτλο.
Άλλαξε το ρεφρέν του.
Άλλαξε το περιβάλλον μέσα στο οποίο ακουγόταν.
Και τελικά άλλαξε ακόμη και …εποχή: από ένα απλό τραγουδάκι για χειμερινές βόλτες με έλκηθρα μετατράπηκε σε παγκόσμιο σύμβολο των Χριστουγέννων.
Σήμερα, περισσότερο από ενάμιση αιώνα αργότερα, είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστούμε Χριστούγεννα χωρίς να ακούσουμε κάπου τα κουδουνάκια του. Κι όμως, πίσω από το χαρούμενο «Jingle Bells» κρύβεται μια ιστορία πολύ διαφορετική από εκείνη που θα περίμενε κανείς. Και όλα ξεκίνησαν τέτοια μέρα, χρόνια πριν, με ένα τραγούδι που ακόμη …δεν λεγόταν «Jingle Bells»!
