Γράφει ο Παύλος Ζέρβας
Κάθε 15 Αυγούστου η Ορθόδοξη Εκκλησία γιορτάζει την Κοίμηση της Θεοτόκου. Για τον ελληνικό λαό όμως, η Παναγία έχει ξεπεράσει εδώ και αιώνες τα όρια μιας μεγάλης θρησκευτικής εορτής. Είναι η Μάνα. Εκείνη στην οποία ο άνθρωπος στρέφεται όταν φοβάται, όταν πονά, όταν χάνει, όταν φεύγει από τον τόπο του, όταν δεν έχει πια από πού αλλού να κρατηθεί.
Ίσως γι’ αυτό την αισθανόμαστε τόσο κοντά μας. Γιατί η ανάγκη για την Παναγία δεν εμφανίζεται μόνο μέσα στην εκκλησία. Την κουβαλά ο πρόσφυγας, ο ξενιτεμένος, η μάνα που περιμένει το παιδί της, εκείνος που θρηνεί έναν άνθρωπο, κάποιος που αισθάνεται μόνος ή χαμένος. Άλλοτε της ζητά ένα θαύμα, άλλοτε μονάχα λίγη παρηγοριά. Και κάποιες φορές δεν της ζητά τίποτα. Aπλώς θέλει να πιστέψει ότι είναι εκεί…
Αυτήn ακριβώς την Παναγία αναζητούμε στο σημερινό μουσικό αφιέρωμα.
Αφήνουμε στην άκρη τους εκκλησιαστικούς ύμνους και τις καθαρά θρησκευτικές δημιουργίες και πηγαίνουμε στο λαϊκό, έντεχνο, rock, folk και pop τραγούδι. Σε τραγούδια όπου Εκείνη είναι πραγματικά παρούσα: της μιλούν, την παρακαλούν, την κάνουν μάρτυρα ενός πόνου ή την τοποθετούν στο κέντρο μιας ανθρώπινης ιστορίας…
Η Παναγία στο ελληνικό τραγούδι
Ελένη Βιτάλη & Γιώργος Νταλάρας – «Παναγιά»
Ένα από τα πιο πρόσφατα τραγούδια του αφιερώματος είναι και ένα από τα πιο συγκλονιστικά. Η «Παναγιά» σε μουσική του Νίκου Μερτζάνου και στίχους του Νίκου Μωραΐτη περιλαμβάνεται στο άλμπουμ του Γιώργου Νταλάρα «Κάτι Ελλάδες», που κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 2025, με την Ελένη Βιτάλη να συμπράττει μαζί του στην ερμηνεία.
Εδώ η Παναγία δεν βρίσκεται σε έναν ναό. Περνά σύνορα και συρματοπλέγματα μαζί με τους πρόσφυγες. Κρατά στην αγκαλιά της εικόνες και κοιτά τα παιδιά που γνωρίζουν από πατρίδα μόνο τη φυγή. Τα δάκρυά της γίνονται μια προσευχή για ένα σπίτι, λίγο χώμα, ψωμί και λάδι.
Είναι μια σύγχρονη μεταφορά της Θεοτόκου μέσα στον σημερινό κόσμο: όχι απόμακρη, αλλά συνοδοιπόρος των κυνηγημένων.
Γιώργος Νταλάρας – «Η Παναγιά»
Περισσότερο από μισό αιώνα νωρίτερα, ο Απόστολος Καλδάρας και ο Λευτέρης Παπαδόπουλος έδιναν τη δική τους εικόνα της Παναγίας στον «Βυζαντινό Εσπερινό» του 1973, έναν από τους ιστορικούς δίσκους της ελληνικής μουσικής. Ο ίδιος ο επίσημος ιστότοπος του Γιώργου Νταλάρα σημειώνει ότι ο Καλδάρας άντλησε από τους ήχους της βυζαντινής μουσικής, χωρίς όμως να προσδώσει στα τραγούδια εκκλησιαστικό ύφος.
Και αυτό ακριβώς είναι η «Παναγιά». Ένα τραγούδι βαθιά ανθρώπινο και κοινωνικό.
Η Παναγία βρίσκεται όπου υπάρχει «πίκρα και ορφάνια και φτωχολογιά». Γνέθει, υφαίνει, τραγουδά, σκύβει πάνω από ένα άρρωστο παιδί. Και την επόμενη ημέρα επιστρέφει για να πει στους ανθρώπους: κάντε κάτι για να αλλάξει η ζωή.
Δεν είναι απλώς εκείνη που θα πραγματοποιήσει το θαύμα. Μοιάζει να ζητά και από εμάς να γίνουμε μέρος του…
Γρηγόρης Μπιθικώτσης – «Μάνα μου και Παναγιά»
Ο Μίκης Θεοδωράκης συνάντησε τον ποιητικό λόγο του Τάσου Λειβαδίτη σε ένα τραγούδι που ο ίδιος ο συνθέτης χαρακτήρισε ως την πρώτη δημιουργία της συνεργασίας τους και ως την απαρχή του κύκλου «Πολιτεία». Η ηχογράφηση με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση πέρασε στην «Πολιτεία Α’», που εκδόθηκε το 1961.
Στο «Μάνα μου και Παναγιά», ο ανθρώπινος θρήνος συναντά τον μητρικό πόνο. Ένας αγαπημένος άνθρωπος έχει φύγει και μαζί του πενθεί ολόκληρος ο κόσμος: ο άνεμος, το κύμα, τα άστρα, η μάνα στον τάφο και η ίδια η Παναγία.
Εδώ δεν υπάρχει παράκληση προς Εκείνη. Υπάρχει κάτι ίσως ακόμη πιο δυνατό: η Παναγία παρουσιάζεται ως μια μάνα που γνωρίζει τι θα πει απώλεια και μπορεί να κλάψει μαζί με τον άνθρωπο.
Μαρίζα Κωχ – «Παναγιά μου, Παναγιά μου»
Το 1976 η Ελλάδα πήγε στη Eurovision με ένα τραγούδι που μόνο συνηθισμένη συμμετοχή σε μουσικό διαγωνισμό δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί.
Η Μαρίζα Κωχ έγραψε τη μουσική και ερμήνευσε το «Παναγιά μου, Παναγιά μου», σε στίχους του Μιχάλη Φωτιάδη, ως ένα μοιρολόι που παρέπεμπε άμεσα στην τουρκική εισβολή στην Κύπρο και στην προσφυγιά.
Οι εικόνες είναι σκληρές: σκηνές προσφύγων, ερείπια, καμένη γη, σταυροί. Και ανάμεσά τους επιστρέφει ξανά και ξανά η επίκληση:
«Παναγιά μου, Παναγιά μου, παρηγόρα την καρδιά μου».
Η προσευχή δεν ζητά εκδίκηση ούτε εξήγηση. Ζητά παρηγοριά…
Βίκυ Μοσχολιού – «Παναγιά μου Γρηγορούσα»
Σε μουσική Δήμου Μούτση και στίχους Μάνου Ελευθερίου, η «Παναγιά μου Γρηγορούσα» κυκλοφόρησε το 1972 σε δίσκο 45 στροφών με τη Βίκυ Μοσχολιού.
Αυτή τη φορά ο πόνος είναι ερωτικός. Αυτό όμως δεν μετατρέπει το «Παναγιά μου» σε επιφώνημα. Η γυναίκα του τραγουδιού κοιτάζει πραγματικά την Παναγία «κάθε βράδυ και πρωί», της παραδίδει το παράπονό της και της μιλά για την αγάπη που την πληγώνει.
Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ανθρώπινες πλευρές αυτών των τραγουδιών. Δεν στρεφόμαστε στην Παναγία μόνο μπροστά στις μεγάλες τραγωδίες της ζωής. Της λέμε και εκείνα που για τους άλλους μπορεί να μοιάζουν μικρά, αλλά για εμάς είναι ολόκληρος ο κόσμος μας.
Στέλιος Καζαντζίδης – «Παναγιά μου χρυσή»
Το 1962 ο Στέλιος Καζαντζίδης κυκλοφόρησε σε δίσκο 45 στροφών το «Παναγιά μου χρυσή», σε στίχους Χρήστου Κολοκοτρώνη και δική του μουσική.
Και βέβαια βρισκόμαστε στον μεγάλο κόσμο της ξενιτιάς, που σημάδεψε τόσο βαθιά το ελληνικό λαϊκό τραγούδι. Ο άνθρωπος φεύγει μακριά από τη μάνα, την αγαπημένη και τους φίλους του. Και πριν φύγει, εμπιστεύεται όλους αυτούς στην Παναγία:
«Μάνα είσαι κι εσύ».
Μέσα σε τέσσερις λέξεις βρίσκεται σχεδόν ολόκληρη η σχέση του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού με την Παναγία. Δεν είναι μόνο η Θεοτόκος. Είναι η Μάνα στην οποία ένας άνθρωπος μπορεί να αφήσει για λίγο τη δική του μάνα όταν ο ίδιος αναγκάζεται να φύγει μακριά.
Χάρις Αλεξίου – «Κυρά Παναγιά»
Η «Κυρά Παναγιά» ανήκει στον «Προδομένο Λαό» του Μίκη Θεοδωράκη, σε στίχους Βαγγέλη Γκούφα, έργο που δημιουργήθηκε το 1974. Στον δίσκο συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, η Χάρις Αλεξίου, ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου, ο Κώστας Σμοκοβίτης, η Αλίκη Βουγιουκλάκη και ο Μάνος Κατράκης.
«Κυρά μου Βαγγελίστρια, τι μου ’ταξες, τι βρήκα», λέει ο στίχος.
Η προσφώνηση είναι προσωπική, σχεδόν οικεία. Μέσα στο τραγούδι η Παναγία γίνεται ταυτόχρονα Βαγγελίστρια, Καραβοκύρισσα και Παντάνασσα, δεμένη με τον καημό, την προσμονή και τη λευτεριά.
Γρηγόρης Μπιθικώτσης – «Βόηθα Χριστέ και Παναγιά»
Ένα δεύτερο τραγούδι με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση έρχεται από το 1971 και τον δίσκο «Χαλάλι σου ζωή», με μουσική του Λυκούργου Μαρκέα και στίχους του Θάνου Σοφού.
Εδώ η επίκληση γεννιέται από την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων. Από τον ιδρώτα για να βγει το ψωμί, την πίκρα, τα όνειρα που χάνονται και το αίσθημα ότι «κανείς δεν μας προσέχει».
Κι όταν δεν υπάρχει άλλη απάντηση, μένει η φράση:
«Βόηθα Χριστέ και Παναγιά».
Όχι ως λειτουργικός ύμνος, αλλά ως αυθόρμητη κραυγή ενός ανθρώπου που αισθάνεται ότι οι δυνάμεις του τελειώνουν.
Η Παναγία στην ξένη μουσική
Η μορφή της Παναγίας δεν περιορίζεται φυσικά στο ελληνικό τραγούδι. Στη rock, την pop και σε κάθε μουσική έκφραση εμφανίζεται πολλές φορές με τον ίδιο σχεδόν τρόπο: ως μητρική παρουσία, καταφύγιο, πρόσωπο στο οποίο μπορεί κάποιος να εξομολογηθεί τον φόβο ή την ενοχή του.
Rihanna – «Love Without Tragedy / Mother Mary»
Ίσως η μεγαλύτερη έκπληξη του αφιερώματος.
Στο «Unapologetic», το έβδομο άλμπουμ της Rihanna που κυκλοφόρησε στις 19 Νοεμβρίου 2012, υπάρχει το σχεδόν επτάλεπτο «Love Without Tragedy / Mother Mary».
Το πρώτο μέρος κοιτάζει μια ταραγμένη προσωπική σχέση. Στη συνέχεια όμως το τραγούδι μεταμορφώνεται. Η Rihanna περνά στην «Mother Mary», σε μια εξομολόγηση με έντονο χαρακτήρα προσευχής, όπου η προσωπική πληγή, ο φόβος, η ενοχή και η ανάγκη για λύτρωση μπλέκονται μεταξύ τους. Κριτικές της εποχής είχαν επισημάνει ακριβώς αυτή τη μετάβαση του κομματιού από την αυτοβιογραφική αφήγηση σε μια μορφή προσευχής.
Μέσα σε έναν από τους πιο προσωπικούς δίσκους της Rihanna, η Mother Mary γίνεται το πρόσωπο απέναντι στο οποίο μπορεί τελικά να ειπωθεί αυτό που δεν μπορεί να ειπωθεί αλλού.
Madonna – «Devil Pray»
Έχει μια ιδιαίτερη ειρωνεία -ή ίσως και μια παράξενη νομοτέλεια- το γεγονός ότι σε ένα αφιέρωμα για την Παναγία βρίσκεται και μια καλλιτέχνιδα που επέλεξε για όνομά της το «Madonna»!
Το «Devil Pray» ήταν ανάμεσα στα έξι τραγούδια που η Madonna έδωσε στη δημοσιότητα τον Δεκέμβριο του 2014, πριν από την ολοκληρωμένη κυκλοφορία του «Rebel Heart» το 2015.
Το τραγούδι κινείται γύρω από την αμαρτία, τους πειρασμούς, την εξάρτηση, την προσευχή και την αναζήτηση σωτηρίας. Και μέσα σ’ αυτή την πορεία η Madonna επικαλείται ευθέως τη Mother Mary ζητώντας βοήθεια.
Δεν πρόκειται για θρησκευτικό τραγούδι. Είναι όμως ένα τραγούδι όπου η πίστη εμφανίζεται ακριβώς εκεί όπου ο άνθρωπος αισθάνεται ότι έχει χάσει τον δρόμο του.
The Quireboys – «Mother Mary»
Οι Βρετανοί Quireboys έβαλαν το «Mother Mary» στο έβδομο studio album τους, «Beautiful Curse», που κυκλοφόρησε στις 24 Ιουνίου 2013. Το κομμάτι αργότερα αποτέλεσε και single του δίσκου.
Rock μπάντα, ηλεκτρικές κιθάρες, καμία σχέση με εκκλησιαστική μουσική και παρ’ όλα αυτά η προσφώνηση είναι ξεκάθαρη.
Ο αφηγητής στρέφεται στον Θεό και στην Παναγία, της ζητά να τον ακούσει και να τον βοηθήσει, παρουσιάζοντάς την ως Εκείνη που μπορεί να δώσει την απάντηση όταν ο ίδιος δεν την έχει.
Από τα ξένα τραγούδια του αφιερώματος είναι ίσως εκείνο που πλησιάζει περισσότερο την απλή, λαϊκή λογική της ελληνικής έκφρασης «Παναγιά μου, βοήθα με».
Julian Lennon – «Mother Mary»
Το 1989 ο Julian Lennon, γιος του John Lennon, κυκλοφόρησε το τρίτο του άλμπουμ «Mr. Jordan». Ανάμεσα στα δέκα τραγούδια του βρισκόταν το «Mother Mary», γραμμένο από τον ίδιο.
Οι στίχοι χρησιμοποιούν ανοιχτά τη γλώσσα της ιερής μορφής και της πνευματικής σοφίας. Ο Lennon απευθύνεται στην Παναγία μιλώντας για σύγχυση, εγκατάλειψη και όσα έχει διδαχθεί να πιστεύει.
Και κάπου εδώ βρίσκεται μια ενδιαφέρουσα αντιστροφή: ο πατέρας του υπήρξε μέλος των Beatles, των οποίων το «Let It Be» έκανε παγκόσμια γνωστή την έκφραση «Mother Mary». Μόνο που στην περίπτωση του Paul McCartney εκείνη η Mary ήταν πρωτίστως η δική του μητέρα. Στο τραγούδι του Julian, αντίθετα, η θρησκευτική διάσταση βρίσκεται πολύ πιο καθαρά μέσα στους ίδιους τους στίχους.
Patty Griffin – «Mary»
Από τις ομορφότερες και πιο ουσιαστικές ξένες περιπτώσεις. Η Αμερικανίδα Patty Griffin συμπεριέλαβε το «Mary» στο δεύτερο άλμπουμ της, «Flaming Red», το 1998.
Το τραγούδι γεμίζει την Παναγία με εικόνες: τριαντάφυλλα, στάχτες, βροχή, παιδιά, πληγές. Και δίπλα της βρίσκεται διαρκώς η σχέση της με τον Ιησού και η μητρική εμπειρία του πόνου.
Η ίδια η Griffin αποκάλυψε πολλά χρόνια αργότερα ότι μεγάλωσε σε έντονα καθολικό περιβάλλον, με πολλές εικόνες της Παναγίας στο σπίτι. Είχε ακόμη και ημερολόγιο της Virgin Mary στο δωμάτιό της και, παιδί τότε, την κοιτούσε φανταζόμενη ότι της μιλούσε και της έλεγε να συνεχίσει.
Ξαφνικά το «Mary» αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάθος. Δεν είναι απλώς μια καλλιτεχνική αναφορά. Είναι μια μορφή που είχε συνοδεύσει την ίδια την τραγουδοποιό από τα παιδικά της χρόνια…
Vanessa Amorosi – «The Power»
Η Αυστραλή Vanessa Amorosi γνώρισε διεθνή επιτυχία στις αρχές της δεκαετίας του 2000 και στο ντεμπούτο άλμπουμ της «The Power», που κυκλοφόρησε το 2000, υπήρχε το ομώνυμο τραγούδι. Ως single κυκλοφόρησε στην Αυστραλία τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς.
Και εδώ εμφανίζεται επανειλημμένα η προσφώνηση «Mother Mary».
Μέσα σε ένα καθαρό pop τραγούδι, η Παναγία γίνεται η παρουσία στην οποία στρέφεται η αφηγήτρια αναζητώντας δύναμη και στήριξη. Ένα ακόμη παράδειγμα ότι η επίκλησή της μπορεί να βρεθεί πολύ μακριά από τον ήχο που συνήθως έχουμε στο μυαλό μας όταν μιλάμε για θρησκευτική μουσική.
Belle-Skinner – «Mother Mary»
Και ένα πολύ λιγότερο γνωστό τραγούδι, που αξίζει όμως τη θέση του ακριβώς επειδή πληροί απόλυτα το νόημα αυτού του αφιερώματος.
Η Αμερικανίδα indie-folk δημιουργός Belle-Skinner κυκλοφόρησε το «Mother Mary» το 2015.
Εδώ δεν χρειάζονται ερμηνείες σε ποιαν απευθύνεται. Ζητά από την Παναγία να τη βοηθήσει να κοιμηθεί, να την κρατήσει όταν οι προσωπικοί της «δαίμονες» δεν την αφήνουν ήσυχη και, τελικά, να μην την αφήσει μόνη.
Μια μικρή, σκοτεινή εξομολόγηση όπου η Παναγία γίνεται η μητρική παρουσία που χρειάζεται κάποιος μέσα στη νύχτα.
Όταν ένα τραγούδι γίνεται προσευχή χωρίς να είναι ύμνος
Δεκαπέντε τραγούδια, διαφορετικός ήχος, διαφορετικές εποχές, διαφορετικές χώρες, διαφορετικοί άνθρωποι…
Άλλος φεύγει στην ξενιτιά. Άλλος βλέπει την πατρίδα του κατεστραμμένη. Άλλος περνά τα σύνορα ως πρόσφυγας. Άλλος έχασε έναν άνθρωπο. Κάποιος υποφέρει από έναν έρωτα, κάποιος από τις δικές του επιλογές, κάποιος απλώς φοβάται να μείνει μόνος με τις σκέψεις του…
Και κάπου μέσα σε όλες αυτές τις ιστορίες εμφανίζεται Εκείνη.
Κανένα από τα τραγούδια που παρουσιάστηκαν παραπάνω δεν χρειάζεται να είναι εκκλησιαστικός ύμνος για να φτάσει, έστω για λίγα λεπτά, πολύ κοντά στην προσευχή.
Γιατί ίσως η μεγαλύτερη δύναμη που έχει η παρουσία της Παναγίας στη ζωή των ανθρώπων είναι αυτή: η αίσθηση ότι, μπροστά σε όποιο αδιέξοδο, υπάρχει ακόμη μια Μάνα στην οποία μπορείς να μιλήσεις…
