Γράφει ο Παύλος Ζέρβας
Το “The Logical Song” ακούγεται, στην πρώτη επαφή, σαν ένα από τα πιο φωτεινά τραγούδια των Supertramp. Έχει ρυθμό, έχει μελωδία που κολλάει αμέσως, έχει εκείνο το χαρακτηριστικό ηλεκτρικό πιάνο που έγινε σήμα κατατεθέν του ήχου τους και τη φωνή του Roger Hodgson να κινείται με σχεδόν παιδική καθαρότητα.
Κι όμως, κάτω από αυτή την λαμπερή επιφάνεια, κρύβεται ένα τραγούδι βαθιά ανήσυχο. Ένα τραγούδι για την απώλεια της παιδικής αθωότητας, για το εκπαιδευτικό σύστημα, για τις ταμπέλες που φορτώνεται ο άνθρωπος μεγαλώνοντας και, κυρίως, για εκείνη την ερώτηση που κάποια στιγμή μπορεί να γίνει βασανιστική: ποιος είμαι πραγματικά;
Κυκλοφόρησε το 1979, μέσα από το “Breakfast in America”, τον δίσκο που έκανε τους Supertramp παγκόσμιο φαινόμενο. Το τραγούδι έφτασε στο Νο7 στη Βρετανία και στο Νο6 στις ΗΠΑ, έγινε η μεγαλύτερη επιτυχία τους ως single και χάρισε στον Roger Hodgson βραβείο Ivor Novello για το καλύτερο τραγούδι μουσικά και στιχουργικά.
Οι Supertramp λίγο πριν την κορυφή
Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, οι Supertramp είχαν ήδη χτίσει τη δική τους ιδιαίτερη ταυτότητα. Δεν ήταν ακριβώς progressive rock, δεν ήταν απλώς pop, δεν ήταν κλασικό rock συγκρότημα. Κινούνταν κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά, με τραγούδια που είχαν προσεγμένη ενορχήστρωση, θεατρικότητα, χιούμορ, μελαγχολία και μια σχεδόν κινηματογραφική αίσθηση.
Ο Roger Hodgson και ο Rick Davies αποτελούσαν τους δύο βασικούς δημιουργικούς πόλους του συγκροτήματος. Ο Davies έφερνε περισσότερο blues, jazz και μια πιο γήινη, συχνά πιο κυνική πλευρά. Ο Hodgson έφερνε τις μεγάλες μελωδίες, την πνευματική αναζήτηση, την ευαισθησία και εκείνη τη φωνή που μπορούσε να κάνει ακόμη και την αγωνία να ακούγεται φωτεινή.
Το “Breakfast in America” ηχογραφήθηκε στο The Village Recorder στο Λος Άντζελες και κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 1979. Ήταν ο δίσκος που τους έφερε στην κορυφή, με τραγούδια όπως το “Goodbye Stranger”, το “Take the Long Way Home”, το ομώνυμο “Breakfast in America” και φυσικά το “The Logical Song”.
Το τραγούδι που γεννήθηκε από ένα παιδί σε οικοτροφείο
Το “The Logical Song” είναι ουσιαστικά τραγούδι του Roger Hodgson, παρότι οι συνθέσεις των Supertramp εκείνης της περιόδου συχνά εμφανίζονταν κάτω από την κοινή ομπρέλα Davies/Hodgson. Ο Hodgson έχει συνδέσει το τραγούδι με τα χρόνια του σε αγγλικό οικοτροφείο, όπου στάλθηκε μικρός και έζησε για περίπου δέκα χρόνια μακριά από το σπίτι του.
Η εμπειρία αυτή δεν εμφανίζεται στο τραγούδι σαν απλή ανάμνηση. Δεν ακούμε έναν ενήλικα που απλώς νοσταλγεί την παιδική ηλικία. Ακούμε κάποιον που θυμάται τη στιγμή που ο κόσμος από θαυμαστός άρχισε να γίνεται αυστηρός, κανονιστικός, γεμάτος λέξεις που σε ορίζουν πριν προλάβεις να ορίσεις εσύ τον εαυτό σου.
…το “The Logical Song” γεννήθηκε από τις ερωτήσεις μου για το τι έχει πραγματικά σημασία στη ζωή. Ήταν ένας πολύ προσωπικός στίχος για μένα…
Ο Hodgson έχει πει ότι το τραγούδι γεννήθηκε από τα ερωτήματά του για το τι έχει πραγματικά σημασία στη ζωή. Από την αίσθηση ότι μεγαλώνοντας μαθαίνουμε πώς να λειτουργούμε προς τα έξω, αλλά όχι απαραίτητα ποιοι είμαστε μέσα μας.
Αυτό είναι και το κλειδί του τραγουδιού. Δεν μιλά μόνο για το σχολείο. Μιλά για ολόκληρο τον μηχανισμό με τον οποίο η κοινωνία παίρνει ένα παιδί γεμάτο απορία, φαντασία και αθωότητα, και το μετατρέπει σταδιακά σε έναν «σωστό» ενήλικα.
Σωστό, ναι…
Ελεύθερο όμως;
Από το θαύμα της παιδικής ηλικίας στις ταμπέλες των ενηλίκων
Το άνοιγμα του τραγουδιού είναι σχεδόν παραμυθένιο. Ο αφηγητής θυμάται ότι, όταν ήταν μικρός, η ζωή έμοιαζε υπέροχη, μαγική, όμορφη. Η παιδική ματιά βλέπει τον κόσμο σαν κάτι ανοιχτό. Δεν χρειάζεται ακόμη να τον ταξινομήσει, να τον εξηγήσει, να τον κάνει χρήσιμο.
Μετά έρχεται η εκπαίδευση. Όχι μόνο ως σχολείο, αλλά ως κοινωνική διαδικασία. Το παιδί μαθαίνει να είναι λογικό, υπεύθυνο, πρακτικό. Όλα αυτά, από μόνα τους, δεν είναι αρνητικά. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η προσαρμογή γίνεται απώλεια ταυτότητας.
…μας μαθαίνουν πώς να λειτουργούμε προς τα έξω, αλλά δεν μας καθοδηγούν στο ποιοι είμαστε μέσα μας…
Στους στίχους του Hodgson, οι χαρακτηρισμοί διαδέχονται ο ένας τον άλλον με σχεδόν ψυχρή ταχύτητα. Ο άνθρωπος γίνεται “logical”, “responsible”, “practical”, μετά “clinical”, “intellectual”, “cynical”. Είναι σαν η γλώσσα των ενηλίκων να τον ντύνει με όλο και περισσότερα επίθετα, μέχρι που στο τέλος ο ίδιος δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του.
…περνάμε από την αθωότητα και το θαύμα της παιδικής ηλικίας στη σύγχυση της εφηβείας, που συχνά καταλήγει στον κυνισμό και την απογοήτευση της ενήλικης ζωής…
Το δυνατό σημείο του τραγουδιού είναι ότι δεν φωνάζει. Δεν καταγγέλλει με ευθύ τρόπο. Δεν λέει «το σχολείο είναι κακό» ή «η κοινωνία καταστρέφει τα παιδιά». Αντίθετα, αφήνει την ερώτηση να μεγαλώσει μέσα στη μουσική: αφού έμαθα όλα αυτά που έπρεπε να μάθω, γιατί νιώθω τόσο χαμένος;
Η μεγάλη ερώτηση: «πες μου ποιος είμαι»
Στην καρδιά του “The Logical Song” βρίσκεται μια φράση που μοιάζει απλή, αλλά είναι ολόκληρη υπαρξιακή αγωνία: η ανάγκη του αφηγητή να του πει κάποιος ποιος είναι.
Αυτή η ερώτηση δεν ανήκει μόνο στον Hodgson. Ανήκει σε όλους όσοι μεγάλωσαν μέσα σε συστήματα που επιβραβεύουν την απόδοση, την υπακοή, την επιτυχία, την εικόνα, αλλά δεν αφήνουν πάντα χώρο στην αυτογνωσία.
Το τραγούδι δεν απορρίπτει τη λογική. Δεν λέει ότι ο άνθρωπος πρέπει να μείνει παιδί ή να ζει χωρίς κανόνες. Λέει κάτι πιο λεπτό: ότι η λογική, από μόνη της, δεν μπορεί να απαντήσει στα πάντα. Μπορεί να σε βοηθήσει να λειτουργήσεις, να πετύχεις, να επιβιώσεις. Αλλά δεν μπορεί πάντα να σου πει ποιος είσαι.
Εκεί βρίσκεται η διαχρονικότητά του. Το “The Logical Song” γράφτηκε από έναν άνθρωπο που κουβαλούσε προσωπικές μνήμες, αλλά μίλησε τελικά για μια εμπειρία σχεδόν καθολική: τη στιγμή που η ενηλικίωση μοιάζει λιγότερο με ωρίμανση και περισσότερο με απομάκρυνση από τον εαυτό.
Ο ήχος που κρύβει την αγωνία
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του τραγουδιού είναι ότι το θέμα του είναι σκοτεινότερο από τη μουσική του. Οι Supertramp δεν το έντυσαν με βαριά, δραματική ατμόσφαιρα. Το έκαναν ραδιοφωνικό, ευκίνητο, σχεδόν παιχνιδιάρικο.
…βάλαμε αυτούς τους πονεμένους στίχους μέσα σε αισιόδοξα, μελωδικά τραγούδια, και αυτό έγινε κατά κάποιον τρόπο το σήμα κατατεθέν μας…
Το βασικό όργανο είναι το Wurlitzer ηλεκτρικό πιάνο του Hodgson, περασμένο μέσα από chorus, που δίνει στο τραγούδι αυτόν τον καθαρό, παλλόμενο ήχο. Γύρω του η μουσική χτίζεται με πλήκτρα, σαξόφωνο, κρουστά και μικρά ηχητικά ευρήματα, ανάμεσά τους και ήχος από ηλεκτρονικό παιχνίδι της εποχής! Η παραγωγή, από τους Supertramp και τον Peter Henderson, είναι γυαλισμένη αλλά όχι άψυχη. Κρατά την ένταση του τραγουδιού χωρίς να το βαραίνει.
Αυτό το “μουσικό ντύσιμο” λειτουργεί σχεδόν ειρωνικά. Ακούς ένα τραγούδι φωτεινό, μελωδικό, άμεσα ελκυστικό. Και όσο μπαίνεις στους στίχους, καταλαβαίνεις ότι κάτω από τη λάμψη υπάρχει ένα παιδί που μεγάλωσε, μορφώθηκε, προσαρμόστηκε, αλλά ακόμη ψάχνει το κέντρο του.
Μια επιτυχία που δεν έμεινε απλώς στα charts
Το “The Logical Song” έγινε αμέσως ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα τραγούδια των Supertramp. Στη Βρετανία έφτασε στο Νο7, στις ΗΠΑ στο Νο6 και σε αρκετές χώρες μπήκε στις πρώτες θέσεις των charts. Το “Breakfast in America” έγινε τεράστια εμπορική επιτυχία και έμεινε για έξι εβδομάδες στο Νο1 του Billboard 200.
Όμως η σημασία του τραγουδιού δεν μετριέται μόνο σε πωλήσεις ή θέσεις. Το βραβείο Ivor Novello που πήρε ο Hodgson επιβεβαίωσε ότι εδώ υπήρχε κάτι περισσότερο από ένα έξυπνο single. Υπήρχε τραγούδι με ιδέα, δομή και ουσία. Ένα κομμάτι που μπορούσε να παίζεται στο ραδιόφωνο και ταυτόχρονα να ακουμπά μια από τις πιο μόνιμες αγωνίες του ανθρώπου.
Αργότερα, το “The Logical Song” γνώρισε και νέα ζωή μέσα από διασκευές και samples, με πιο γνωστή την εκδοχή των Scooter το 2001. Ωστόσο, όσο διαφορετικά κι αν ξαναχρησιμοποιήθηκε μουσικά, η αρχική εκδοχή των Supertramp παραμένει εκείνη που κουβαλά το πλήρες βάρος της ιστορίας.
Για το ελληνικό κοινό, το “The Logical Song” δεν έμεινε μόνο στη μορφή του πρωτότυπου. Στα τέλη των ’80s, ο Χρήστος Δάντης το έφερε στα ελληνικά ως «Ποιος είμαι εγώ», σε μια διασκευή που ταίριαξε ιδανικά με το νεανικό, δυτικότροπο προφίλ της πρώτης του περιόδου. Χωρίς να χάνει το υπαρξιακό του βάθος, κρατώντας το νόημα των στίχων, το τραγούδι απέκτησε νέα εγχώρια ταυτότητα και έμεινε ως μία από τις πιο χαρακτηριστικές ελληνικές προσεγγίσεις ξένου pop/rock τραγουδιού εκείνης της εποχής. Οι παλιότεροι θα θυμούνται ότι η διασκευή αυτή είχε κάνει μεγάλη επιτυχία εκείνη την εποχή και ακουγόταν παντού…
Γιατί μας αφορά ακόμη
Το “The Logical Song” δεν είναι απλώς τραγούδι για μια γενιά που μεγάλωσε με οικοτροφεία, αυστηρά σχολεία και κοινωνικές συμβάσεις άλλης εποχής. Αντιθέτως, ίσως σήμερα να ακούγεται ακόμη πιο καθαρά.
Ζούμε σε έναν κόσμο που συνεχίζει να ζητά από τον άνθρωπο να είναι λειτουργικός, παραγωγικός, ευέλικτος, ενημερωμένος, αποτελεσματικός. Οι λέξεις άλλαξαν, αλλά η πίεση παραμένει ίδια. Κάποτε ο άνθρωπος έπρεπε να γίνει «λογικός» και «υπεύθυνος». Σήμερα πρέπει να είναι «ανταγωνιστικός», «προσαρμοστικός», «ανθεκτικός», «διαρκώς διαθέσιμος».
Το ερώτημα όμως δεν άλλαξε:
Μέσα σε όλες αυτές τις απαιτήσεις, τι απομένει από την αρχική, αδιαπραγμάτευτη αίσθηση του εαυτού; Πόσο το παιδί που έβλεπε τη ζωή σαν κάτι θαυμαστό επιβιώνει μέσα στον ενήλικα που πρέπει να αποδείξει συνεχώς ότι αξίζει;
Οι Supertramp δεν δίνουν απάντηση. Και αυτό είναι προς τιμήν του τραγουδιού. Το “The Logical Song” δεν προσφέρει εύκολη παρηγοριά. Δεν λέει «γύρνα πίσω στην παιδική ηλικία». Δεν λέει «πέτα τη λογική». Απλώς ανοίγει μια ρωγμή και αφήνει τον ακροατή να κοιτάξει μέσα.
Το τραγούδι πίσω από το τραγούδι
Η πραγματική ιστορία του “The Logical Song” δεν είναι μόνο ότι ο Roger Hodgson εμπνεύστηκε από τα χρόνια του στο οικοτροφείο. Αυτό είναι το βιογραφικό σημείο. Η βαθύτερη ιστορία είναι ότι κατάφερε να μετατρέψει μια προσωπική εμπειρία σε καθολική ερώτηση.
Πολλοί τραγουδοποιοί έχουν γράψει για την παιδική ηλικία. Πολλοί έχουν γράψει για το σχολείο. Λίγοι όμως κατάφεραν να γράψουν ένα τόσο ραδιοφωνικό τραγούδι για την απώλεια της ταυτότητας.
Πίσω από τη μελωδία του “The Logical Song”, κρύβεται μια απλή, σχεδόν τρομακτική αλήθεια: μπορεί να μάθεις όλα όσα χρειάζονται για να σταθείς στον κόσμο και πάλι να μη ξέρεις πως να σταθείς απέναντι στον εαυτό σου τον ίδιο.
Όλοι μεγαλώνουμε μαθαίνοντας τις απαντήσεις.
Το δύσκολο είναι να μη χάσουμε την ερώτηση…
Οι στίχοι
| When I was young, it seemed that life was so wonderful A miracle, oh, it was beautiful, magical And all the birds in the trees, well they’d be singing so happily Oh, joyfully, oh, playfully watching me But then they sent me away to teach me how to be sensible Logical, oh, responsible, practical And then they showed me a world where I could be so dependable Oh, clinical, oh, intellectual, cynical |
Όταν ήμουν μικρός, η ζωή έμοιαζε τόσο υπέροχη, ένα θαύμα, αχ, ήταν όμορφη, μαγική. Και όλα τα πουλιά στα δέντρα τραγουδούσαν τόσο ευτυχισμένα, χαρούμενα, παιχνιδιάρικα, σαν να με παρακολουθούσαν. Μα ύστερα με έστειλαν μακριά, για να με μάθουν να είμαι συνετός, λογικός, υπεύθυνος, πρακτικός. Και μετά μου έδειξαν έναν κόσμο όπου θα μπορούσα να είμαι τόσο αξιόπιστος, κλινικός, διανοούμενος, κυνικός. |
| There are times when all the world’s asleep The questions run too deep For such a simple man Won’t you please, please tell me what we’ve learned? I know it sounds absurd Please tell me who I am |
Υπάρχουν στιγμές που όλος ο κόσμος κοιμάται και τα ερωτήματα γίνονται πολύ βαθιά για έναν τόσο απλό άνθρωπο. Σας παρακαλώ, πείτε μου, τι μάθαμε τελικά; Ξέρω πως ακούγεται παράλογο, μα πείτε μου ποιος είμαι. |
| I said, now, watch what you say, they’ll be calling you a radical A liberal, oh, fanatical, criminal Oh, won’t you sign up your name? We’d like to feel you’re acceptable Respectable, oh, presentable, a vegetable Oh, take, take, take it, yeah |
Και είπα: πρόσεχε τώρα τι λες, γιατί θα σε πουν ριζοσπάστη, φιλελεύθερο, φανατικό, εγκληματία. Δεν θα υπογράψεις κι εσύ το όνομά σου; Θα θέλαμε να νιώσουμε πως είσαι αποδεκτός, αξιοσέβαστος, ευπαρουσίαστος… ένα φυτό. Δέξου το, δέξου το, δέξου το, ναι. |
| But at night, when all the world’s asleep The questions run so deep For such a simple man Won’t you please (oh, won’t you tell me) Please tell me what we’ve learned? (Can you hear me?) I know it sounds absurd (oh, won’t you tell me) Please tell me who I am Who I am, who I am, who I am |
Μα τη νύχτα, όταν όλος ο κόσμος κοιμάται, τα ερωτήματα φτάνουν τόσο βαθιά για έναν τόσο απλό άνθρωπο. Σας παρακαλώ, (αχ, δεν θα μου πείτε;) πείτε μου τι μάθαμε. (Μ’ ακούτε;) Ξέρω πως ακούγεται παράλογο, μα παρακαλώ πείτε μου ποιος είμαι. Ποιος είμαι, ποιος είμαι, ποιος είμαι. |
—————————————–
Κάθε Τετάρτη στο MusicCorner.gr και μια νέα ιστορία πίσω από ένα φημισμένο τραγούδι… Stay tuned…
Θέλεις να μαθαίνεις για περισσότερες ιστορίες πίσω από γνωστά τραγούδια? Γράψου στο Newsletter παρακάτω για να σε ενημερώνουμε άμεσα και μπες στη στήλη με τα “Αφιερώματα” μας…
