Γράφει ο Παύλος Ζέρβας
Η μουσική της Νότιας Αφρικής είναι από εκείνες τις περιπτώσεις όπου η ιστορία μιας χώρας ακούγεται σχεδόν σε κάθε ρυθμό, σε κάθε χορωδία και σε κάθε τραγούδι. Μια χώρα με τεράστια γεωγραφική ποικιλία, έντονες κοινωνικές αντιθέσεις και ένα από τα πιο σκληρά πολιτικά καθεστώτα του 20ού αιώνα, ανέπτυξε παράλληλα μία από τις πιο ζωντανές και επιδραστικές μουσικές σκηνές του πλανήτη.
Από τις παραδοσιακές φυλετικές μουσικές των Ζουλού και των Xhosa μέχρι τα jazz clubs του Γιοχάνεσμπουργκ, τα τραγούδια διαμαρτυρίας της εποχής του Apartheid και το σημερινό amapiano που κυριαρχεί στα social media και στα clubs όλου του κόσμου, η μουσική της Νότιας Αφρικής δεν έπαψε ποτέ να εξελίσσεται.
Η χώρα βρίσκεται στο νοτιότερο άκρο της αφρικανικής ηπείρου και βρέχεται από δύο ωκεανούς: τον Ατλαντικό και τον Ινδικό. Το Κέιπ Τάουν, με το εμβληματικό Table Mountain, αποτελεί μία από τις πιο εντυπωσιακές πόλεις της Αφρικής, ενώ το Γιοχάνεσμπουργκ εξελίχθηκε σε οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο της χώρας μέσα από την εκρηκτική ανάπτυξη των ορυχείων χρυσού και διαμαντιών.
Αυτή η ανάπτυξη όμως συνοδεύτηκε από βαθιές κοινωνικές ανισότητες. Από το 1948 και για δεκαετίες, η Νότια Αφρική έζησε κάτω από το καθεστώς του Apartheid, ενός θεσμοθετημένου συστήματος φυλετικού διαχωρισμού που επηρέασε κάθε πτυχή της ζωής: από το πού μπορούσε να ζήσει κάποιος μέχρι το ποια σχολεία θα πήγαινε και σε ποιους χώρους επιτρεπόταν να εμφανιστεί μουσικά.
Στην πράξη, οι λευκοί και οι μαύροι πολίτες ζούσαν σχεδόν σε διαφορετικούς κόσμους. Υπήρχαν ξεχωριστές περιοχές κατοικίας, διαφορετικές δημόσιες υπηρεσίες, περιορισμοί στις μετακινήσεις και αυστηρός κοινωνικός διαχωρισμός. Οι μαύροι Νοτιοαφρικανοί στερούνταν βασικά πολιτικά δικαιώματα και αντιμετωπίζονταν ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας μέσα στην ίδια τους τη χώρα.
Την εξουσία κατείχε η λευκή μειοψηφία Αφρικάνερ και Ευρωπαϊκής καταγωγής. Οι Αφρικάνερ ήταν κυρίως απόγονοι Ολλανδών αποίκων που εγκαταστάθηκαν στη Νότια Αφρική από τον 17ο αιώνα, ενώ αργότερα προστέθηκαν και γερμανικές και γαλλικές επιρροές. Στη χώρα εγκαταστάθηκαν επίσης πολλοί Βρετανοί κατά την περίοδο της βρετανικής αποικιοκρατίας.
Με την πάροδο των δεκαετιών, η λευκή αυτή μειοψηφία απέκτησε τον έλεγχο του κράτους, της οικονομίας και των πλουτοπαραγωγικών πηγών της χώρας, διατηρώντας την εξουσία μέσω αυστηρών νόμων, αστυνομικής καταστολής και κοινωνικού διαχωρισμού. Εκατομμύρια μαύροι κάτοικοι ζούσαν σε φτωχές συνοικίες ή απομονωμένες περιοχές, με ελάχιστες ευκαιρίες εκπαίδευσης και εργασίας.
Όσοι αντιδρούσαν κινδύνευαν με φυλάκιση, εξορία ή βίαιη καταστολή. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η μουσική έγινε για πολλούς καλλιτέχνες τρόπος να μιλήσουν για ελευθερία, αξιοπρέπεια και ισότητα, ακόμη κι όταν οι στίχοι ή οι συναυλίες τους λογοκρίνονταν από το καθεστώς.
Κι όμως, μέσα σε αυτό το σκοτεινό περιβάλλον, η μουσική έγινε μέσο αντίστασης, επικοινωνίας και ελπίδας.
Από τις φυλές και τις χορωδίες στα πρώτα αστικά ακούσματα
Πριν ακόμη εμφανιστούν τα δυτικά μουσικά πρότυπα, η μουσική στη Νότια Αφρική είχε βαθιά συλλογικό χαρακτήρα. Τα τραγούδια συνδέονταν με τελετές, κοινωνικές συγκεντρώσεις, εργασία και θρησκευτικές πρακτικές.
Οι πολυφωνικές χορωδίες των Ζουλού, οι ρυθμοί των κρουστών και τα call-and-response μοτίβα αποτέλεσαν βασικό στοιχείο της μουσικής κουλτούρας της χώρας. Αργότερα, μέσα από την επαφή με Ευρωπαίους αποίκους, ιεραποστόλους και Αμερικανούς μουσικούς, η χώρα άρχισε να απορροφά jazz, gospel και swing επιρροές.
Το Γιοχάνεσμπουργκ εξελίχθηκε σταδιακά σε ένα χωνευτήρι πολιτισμών. Στις εργατικές συνοικίες και στα λεγόμενα townships, γεννήθηκαν νέα μουσικά είδη που συνδύαζαν αφρικανικούς ρυθμούς με δυτικά όργανα.
Η μουσική απέναντι στο Apartheid
Η περίοδος του Apartheid επηρέασε καταλυτικά τη μουσική σκηνή της χώρας. Πολλοί καλλιτέχνες λογοκρίθηκαν, εξορίστηκαν ή παρακολουθούνταν στενά από το καθεστώς.
Ταυτόχρονα όμως, η μουσική της Νότιας Αφρικής απέκτησε παγκόσμια δύναμη ακριβώς επειδή συνδέθηκε με τον αγώνα για ελευθερία.
Η Miriam Makeba έγινε διεθνές σύμβολο αντίστασης και πολιτιστικής υπερηφάνειας. Η φωνή της ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο, ενώ η ίδια έζησε για χρόνια εξόριστη λόγω της πολιτικής της δράσης.
Ο Hugh Masekela ένωσε jazz, αφρικανικούς ρυθμούς και πολιτικό σχολιασμό, ενώ ο Johnny Clegg, ένας λευκός μουσικός που συνεργάστηκε στενά με μαύρους καλλιτέχνες σε εποχές όπου αυτό θεωρούνταν σχεδόν απαγορευμένο, εξελίχθηκε σε ιδιαίτερα συμβολική μορφή.
Την ίδια περίοδο, τα townships γέννησαν μουσικές που λειτουργούσαν σαν καθημερινή απόδραση από τη φτώχεια, τη βία και την καταπίεση.
Από το mbaqanga και το kwaito στο amapiano
Μετά την πτώση του Apartheid και την εποχή του Nelson Mandela, η μουσική σκηνή της χώρας άρχισε να αλλάζει ακόμη πιο γρήγορα.
Το kwaito, ένα είδος που συνδύαζε house μουσική, hip hop και αργούς αφρικανικούς ρυθμούς, έγινε η φωνή της νεολαίας των townships τη δεκαετία του ’90.
Αργότερα, η Νότια Αφρική πέρασε στην εποχή του amapiano. Ένα είδος που ξεκίνησε σχεδόν τοπικά, αλλά μέσα σε λίγα χρόνια κατέκτησε TikTok, YouTube και clubs σε όλο τον κόσμο!
Με χαρακτηριστικά βαθιά μπάσα, χαλαρούς house ρυθμούς, jazz πινελιές και έντονο groove, το amapiano εξελίχθηκε στο πιο εξαγώγιμο σύγχρονο μουσικό προϊόν της χώρας.
Καλλιτέχνες όπως η Tyla έφεραν ακόμη περισσότερο τη σύγχρονη νοτιοαφρικανική pop στο διεθνές προσκήνιο, αποδεικνύοντας ότι η χώρα συνεχίζει να παράγει νέες μουσικές τάσεις με παγκόσμια απήχηση.
12 τραγούδια-κλειδιά για να μπεις στη μουσική φιλοσοφία της Νότιας Αφρικής
1. Solomon Linda – “Mbube” (1939)
Το τραγούδι που αποτέλεσε τη βάση για το παγκόσμιο «The Lion Sleeps Tonight» και ένα από τα πιο ιστορικά κομμάτια της αφρικανικής μουσικής.
2. Miriam Makeba – “Pata Pata” (1967)
Η μεγαλύτερη διεθνής επιτυχία της «Mama Africa», που έφερε για πρώτη φορά πολλούς ακροατές σε επαφή με τη νοτιοαφρικανική μουσική.
3. Hugh Masekela – “Grazing in the Grass” (1968)
Ένα jazz instrumental που έγινε τεράστια επιτυχία διεθνώς.
4. Ladysmith Black Mambazo – “Homeless” (1986)
Η συνεργασία με τον Paul Simon στο “Graceland” έφερε τις νοτιοαφρικανικές χορωδίες στο παγκόσμιο προσκήνιο.
5. Johnny Clegg & Savuka – “Asimbonanga” (1987)
Ένα συγκλονιστικό τραγούδι αφιερωμένο στον Nelson Mandela.
6. Brenda Fassie – “Weekend Special” (1983)
Η «βασίλισσα της αφρικανικής pop» σε μία από τις πιο χαρακτηριστικές επιτυχίες της.
7. Yvonne Chaka Chaka – “I’m in Love with a DJ” (1985)
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές pop φωνές της αφρικανικής ηπείρου.
8. TKZee – “Shibobo” (1998)
Το kwaito μπαίνει δυναμικά στο mainstream, συνδυάζοντας house, hip hop και δυτικές pop επιρροές με township αισθητική. Ένα τραγούδι που αποτύπωσε τη νέα, νεανική post-apartheid pop κουλτούρα της χώρας. Κομμάτι βασισμένο στο πολύ γνωστό μας Final Countdown αλλά με αφρικανικό αέρα!
9. Die Antwoord – “Enter the Ninja” (2010)
Ίσως το πιο αλλόκοτο και παγκοσμίως αναγνωρίσιμο εξαγώγιμο act της χώρας.
10. Master KG feat. Nomcebo – “Jerusalema” (2019)
Το τραγούδι που έγινε παγκόσμιο viral μέσα στην πανδημία.
11. Kabza De Small & DJ Maphorisa – “Amantombazane” (2019)
Από τα κομμάτια που καθιέρωσαν το amapiano διεθνώς.
12. Tyla – “Water” (2023)
Η νέα γενιά της νοτιοαφρικανικής pop με διεθνή επιτυχία και παγκόσμιο TikTok impact.
Σύγχρονοι mainstream καλλιτέχνες
Tyla
Η τραγουδίστρια που βοήθησε όσο λίγοι να περάσει ο ήχος του amapiano στη διεθνή pop κουλτούρα. Το “Water” έγινε παγκόσμιο viral φαινόμενο και την έφερε στα charts πολλών χωρών.
Master KG
Από τα σημαντικότερα ονόματα της σύγχρονης νοτιοαφρικανικής dance σκηνής. Το “Jerusalema” μετατράπηκε σε παγκόσμιο anthem.
Kabza De Small
Θεωρείται ένας από τους «αρχιτέκτονες» του amapiano ήχου και βασική μορφή της νέας νοτιοαφρικανικής dance μουσικής.
DJ Maphorisa
Παραγωγός και DJ με τεράστια επιρροή στη σύγχρονη αφρικανική pop και dance σκηνή.
Black Coffee
Ο πιο διεθνώς αναγνωρισμένος Νοτιοαφρικανός DJ και παραγωγός, με συνεργασίες σε παγκόσμιο επίπεδο και σημαντική παρουσία στην electronic σκηνή.
Sho Madjozi
Μία από τις πιο εκρηκτικές προσωπικότητες της σύγχρονης αφρικανικής pop, με επιρροές από rap, dance και παραδοσιακά στοιχεία.
Die Antwoord
Αμφιλεγόμενο αλλά εξαιρετικά αναγνωρίσιμο σχήμα που έφερε στο παγκόσμιο κοινό την ιδιόρρυθμη “zef” αισθητική της Νότιας Αφρικής.
Elaine
Μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες φωνές της νοτιοαφρικανικής R&B και afro-pop σκηνής. Μέσα από streaming platforms και social media απέκτησε διεθνές κοινό, εκπροσωπώντας μια πιο ατμοσφαιρική και σύγχρονη πλευρά της μουσικής της χώρας.
Η μουσική της Νότιας Αφρικής είναι τελικά κάτι πολύ περισσότερο από ένα ακόμη αφρικανικό μουσικό αφιέρωμα. Είναι μία διαδρομή όπου η παράδοση, η κοινωνική σύγκρουση, η πολιτική ιστορία και η σύγχρονη παγκόσμια pop συναντιούνται συνεχώς.
Μια μουσική διαδρομή που παραμένει τόσο ζωντανή γιατί ακόμη και σήμερα ακούγεται σαν μια χώρα που συνεχίζει να ψάχνει, να εξελίσσεται και να χορεύει παρά τις αντιθέσεις της…
—————————————
Το μουσικό ταξίδι συνεχίζεται την επόμενη Κυριακή, με μια νέα χώρα και τους δικούς της ήχους.
—————————————
👉 Δείτε όλα τα αφιερώματα της σειράς «Οι μουσικές του πλανήτη»
—————————————
Κάθε Κυριακή ταξιδεύουμε μουσικά σε μια διαφορετική χώρα και ανακαλύπτουμε την ιστορία και τους ήχους της. Αν θέλετε να μη χάνετε κανένα από αυτά τα μουσικά ταξίδια, γραφτείτε παρακάτω στη σελίδα, στο newsletter του MusicCorner για να λαμβάνετε πρώτοι τα νέα άρθρα…
