Γράφει ο Γιώργος Γκολφινόπουλος
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1980, περίπου 3.500 άνθρωποι είχαν γεμίσει το Stanley Theatre του Πίτσμπουργκ για να δουν τον Bob Marley και τους The Wailers.
Για το κοινό ήταν ακόμη μία στάση της περιοδείας Uprising. Για τους ανθρώπους γύρω από τον Marley, όμως, εκείνη η βραδιά ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό.
Μόλις δύο ημέρες νωρίτερα, ο 35χρονος Τζαμαϊκανός είχε καταρρεύσει ενώ έκανε τζόκινγκ στο Central Park της Νέας Υόρκης. Οι εξετάσεις έδειχναν πλέον ότι ο καρκίνος που είχε πρωτοεμφανιστεί στο μεγάλο δάχτυλο του ποδιού του είχε εξαπλωθεί σε άλλα σημεία του σώματός του.
Η κατάσταση ήταν εξαιρετικά σοβαρή. Η περιοδεία επρόκειτο να σταματήσει. Κι όμως, ο Marley αποφάσισε να ανέβει ακόμη μία φορά στη σκηνή.
Κανείς από τους θεατές δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι παρακολουθούσε την τελευταία συναυλία της ζωής του Bob Marley.
Δύο βράδια στο Madison Square Garden και μετά η κατάρρευση
Το 1980 ο Marley βρισκόταν ήδη στην κορυφή της διεθνούς πορείας του. Το Uprising, με τραγούδια όπως τα «Could You Be Loved», «Coming in from the Cold», «Zion Train» και «Redemption Song», είχε κυκλοφορήσει λίγους μήνες νωρίτερα και οι Bob Marley & The Wailers είχαν πραγματοποιήσει μια τεράστια ευρωπαϊκή περιοδεία.
Στο Μιλάνο είχαν εμφανιστεί μπροστά σε περίπου 110.000 ανθρώπους, το μεγαλύτερο κοινό της καριέρας του Marley.
Στις 19 και 20 Σεπτεμβρίου ακολούθησαν δύο βραδιές στο Madison Square Garden της Νέας Υόρκης, μαζί με τους Commodores και τον Kurtis Blow.
Το επόμενο πρωί, στις 21 Σεπτεμβρίου, ο Marley βγήκε για τρέξιμο στο Central Park. Εκεί κατέρρευσε…
Ο κιθαρίστας των Wailers Al Anderson, που βρισκόταν κοντά του εκείνες τις ημέρες, θυμήθηκε αργότερα ότι μετά τις εξετάσεις έγινε σαφές πως τα πράγματα ήταν πολύ πιο σοβαρά απ’ όσο πίστευαν μέχρι τότε.
Η περιοδεία δεν μπορούσε να συνεχιστεί. Έμενε όμως ήδη προγραμματισμένη μία συναυλία. Το Πίτσμπουργκ…
Ο καρκίνος που είχε αρχίσει από ένα δάχτυλο του ποδιού
Η περιπέτεια της υγείας του Marley είχε αρχίσει το 1977.
Κάτω από το νύχι του μεγάλου δαχτύλου του ποδιού του είχε εμφανιστεί ένα σκούρο σημάδι, το οποίο αρχικά είχε αποδοθεί σε τραυματισμό από το ποδόσφαιρο, ένα από τα μεγάλα πάθη του.
Η διάγνωση ήταν acral lentiginous melanoma, ένα σπάνιο είδος μελανώματος που μπορεί να εμφανιστεί στις παλάμες, στα πέλματα ή κάτω από τα νύχια και δεν συνδέεται με την έκθεση στον ήλιο με τον ίδιο τρόπο όπως τα συνηθέστερα μελανώματα.
Οι γιατροί συνέστησαν ακρωτηριασμό του δαχτύλου. Ο Marley δεν επέλεξε αυτή τη λύση και υποβλήθηκε σε πιο περιορισμένη επέμβαση, κατά την οποία αφαιρέθηκαν το νύχι και ο καρκινικός ιστός.
Η ασθένεια όμως αργότερα έκανε μεταστάσεις.
Τον Σεπτέμβριο του 1980 πλέον η κατάσταση είχε γίνει κρίσιμη.
«Μείνε κοντά μου, σε περίπτωση που πέσω»
Στο Πίτσμπουργκ, οι θεατές περίμεναν τον Bob Marley. Οι Wailers, αντίθετα, περίμεναν να δουν αν ο Bob Marley θα μπορούσε τελικά να ολοκληρώσει τη συναυλία.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του κιθαρίστα Junior Marvin, λίγο πριν βγουν στη σκηνή ενημερώθηκαν ότι αυτή θα ήταν η τελευταία εμφάνιση της περιοδείας και πιθανότατα η τελευταία συναυλία τους μαζί. Η αντίδρασή τους ήταν άμεση: ήθελαν να παίξουν όσο καλύτερα είχαν παίξει ποτέ.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι μια λεπτομέρεια που θυμόταν ο στενός φίλος του Marley, Alan “Skill” Cole. Λίγο πριν ανέβει στη σκηνή, ο Marley τού ζήτησε να παραμείνει κοντά του …σε περίπτωση που έπεφτε.
Οι μουσικοί παρακολουθούσαν συνεχώς τον αρχηγό τους, φοβούμενοι ότι μπορεί να λιποθυμήσει ή να καταρρεύσει ανά πάσα στιγμή. Το κοινό όμως δεν ήξερε τίποτα από όλα αυτά.
Και τότε άρχισε να τραγουδά
Στις πρώτες νότες του «Natural Mystic», ο Bob Marley εμφανίστηκε μπροστά στο κοινό όπως ακριβώς τον γνώριζε.
Ακολούθησαν τα «Positive Vibration», «Burnin’ and Lootin’», «Them Belly Full», «The Heathen» και «Crazy Baldhead».
Μετά ήρθαν τα «War / No More Trouble», «Zimbabwe», «Zion Train» και «No Woman, No Cry».
Και η συναυλία συνέχιζε.
«Jamming».
«Exodus».
Και ύστερα ο Marley έμεινε μόνος με την κιθάρα του για το «Redemption Song».
Το τραγούδι που είχε γράψει έχοντας ήδη επίγνωση της ασθένειάς του και που σήμερα ακούγεται σχεδόν σαν προσωπική διαθήκη του.
Ακολούθησαν «Coming in from the Cold», «Could You Be Loved», «Is This Love» και «Work». Η επίσημη ηχογράφηση της βραδιάς διασώζει συνολικά 20 κομμάτια.
Και ο Marley όχι μόνο δεν κατέρρευσε.
Ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις του κοινού για encore και συνέχισε να παίζει…
Το τελευταίο τραγούδι
Έμενε ένα ακόμη.
«Get Up, Stand Up».
Το τραγούδι που είχε γράψει μαζί με τον Peter Tosh το 1973 και είχε εξελιχθεί σε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους ύμνους αντίστασης της reggae.
Ο Marley το ερμήνευσε για περίπου εξίμισι λεπτά. Και όταν τελείωσε, αποχώρησε από τη σκηνή. Κανείς δεν ανακοίνωσε ότι είχε μόλις τελειώσει μια εποχή. Δεν υπήρχε αποχαιρετιστήρια ομιλία. Δεν υπήρχε τελευταίο «αντίο».
Απλώς ο Bob Marley είχε τραγουδήσει για τελευταία φορά μπροστά σε κοινό.
Και το τελευταίο τραγούδι που ερμήνευσε ποτέ ζωντανά ήταν το «Get Up, Stand Up».
Η ειρωνεία της στιγμής είναι δύσκολο να αγνοηθεί. Ένας άνθρωπος που ήξερε ότι το σώμα του τον εγκατέλειπε έκλεινε την τελευταία του συναυλία με ένα τραγούδι που καλούσε τον κόσμο να …σηκωθεί και να σταθεί όρθιος.
Η περιοδεία σταμάτησε εκεί
Μετά το Πίτσμπουργκ, οι υπόλοιπες εμφανίσεις ακυρώθηκαν.
Ο Marley ξεκίνησε θεραπεία και ταξίδεψε αργότερα στη Γερμανία, όμως η νόσος ήταν πλέον πολύ προχωρημένη.
Πέθανε στις 11 Μαΐου 1981 σε νοσοκομείο του Μαϊάμι. Ήταν μόλις 36 ετών.
Η συναυλία του Πίτσμπουργκ θα έμενε για χρόνια περισσότερο θρύλος παρά επίσημο ντοκουμέντο. Ώσπου, περισσότερα από τριάντα χρόνια αργότερα, στις 1 Φεβρουαρίου 2011, κυκλοφόρησε επίσημα ως: «Live Forever: The Stanley Theatre, Pittsburgh, PA, September 23, 1980».
Ο τίτλος δύσκολα θα μπορούσε να είναι πιο ταιριαστός.
Η έκδοση περιλαμβάνει ολόκληρη τη βραδιά και κλείνει ακριβώς όπως έκλεισε και η σκηνική ζωή του Marley:
με το «Get Up, Stand Up».
Μια συναυλία που κανείς στο κοινό δεν ήξερε ότι ήταν αποχαιρετισμός
Το κοινό δεν είχε έρθει για να αποχαιρετήσει τον Bob Marley. Δεν υπήρχαν δάκρυα επειδή όλοι γνώριζαν ότι ήταν το τέλος. Οι άνθρωποι ζητούσαν encore επειδή απλώς ήθελαν κι άλλο.
Μόνο οι άνθρωποι πίσω από τη σκηνή γνώριζαν πόσο εύθραυστη ήταν η κατάσταση. Ο promoter Rich Engler θυμόταν χρόνια αργότερα ότι δεν γνώριζε αν ο ίδιος ο Marley αντιλαμβανόταν πως εκείνη θα ήταν η τελευταία του συναυλία. Ήξερε μόνο πώς έπαιξε …σαν να ήταν!
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1980, ο Bob Marley κατέβηκε από τη σκηνή του Stanley Theatre. Δεν θα ανέβαινε ποτέ ξανά.
Και πίσω του έμεινε μια τελευταία φράση που, χωρίς να έχει σχεδιαστεί ως αποχαιρετισμός, μοιάζει σήμερα σχεδόν αδύνατο να είχε επιλεγεί καλύτερα: Get up. Stand up.
